XotirAI logotipiXotirAI
🧬 7-sinf · Zoologiya · 25-§.

Pardaqanotlilar turkumi: asalarilar

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Asalari oilasi va tuzilishi

Pardaqanotlilarga asalari, sariq ari, qovog‘ari, yaydoqchilar, chumolilar kiradi.

Asalari oilasi. Asalari oilasida 10000 – 50000, ba’zan 100000 tagacha ishchi arilar, bitta ona ari, bir necha yuz erkak arilar bo‘ladi. Asalarilar yog‘ochdan yasalgan maxsus qutilarda boqiladi. Quti ichida ular mumli olti qirrali katakchalarda yashaydi.

Asalarilarning tuzilishi. Ona, ishchi va erkak asalarilarning tashqi ko‘rinishi bir-biridan farq qiladi. Ona ari va erkak arilar ishchi arilarga nisbatan ancha yirik bo‘ladi. Urg‘ochi va ishchi arilar qorin bo‘limining uchida nishtari bo‘ladi. Erkak arilarning mo‘ylovlari va ko‘zi yaxshi rivojlangan; nishtari bo‘lmaydi.

Ishchi arining tuzilishi

Ishchi arilar – voyaga yetmagan urg‘ochilar. Boshining yon tomonida ikkita murakkab ko‘zlari, ularning orasida uchta oddiy ko‘zchalar joylashgan. Boshi oldingi tomonida joylashgan ikkita mo‘ylovi hid bilish organi hisoblanadi (51-rasm). Arilar gulning hidi va rangini yaxshi farq qiladi. Ularning ko‘zi sariq va ko‘k ranglarni hamda bizning ko‘zimiz ilg‘ay olmaydigan ultrabinafsha nurlarni yaxshi farq qiladi, lekin qizil rangni sezmaydi. Ishchi arilar yuqori jag‘lari yordamida mumdan kataklar yasaydi va changdonlardan gul changini oladi. Pastki lab va jag‘lari o‘zgarib naysimon xartum hosil qiladi. Ari xartumi bilan gul nektarini so‘radi. Shu sababli arining og‘iz organlari kemiruvchi-so‘ruvchi deyiladi.

51-rasm. Asalarining tuzilishi: 15 1 – mo‘ylovlar; 2 – murakkab ko‘z; 3 – oddiy ko‘zchalar; 4 – bosh; 5 – ko‘krak; 6 – lab; 7 – so‘ruvchi xartum; 8 – 9 16 – 10 – oyoqlar; 11 – savatcha; 12 – 14 cho‘tkacha; 13 – nishtar; 14 – qorin; 15 – oldingi qanotlar; 16– keyingi qanotlar
51-rasm. Asalarining tuzilishi: 15 1 – mo‘ylovlar; 2 – murakkab ko‘z; 3 – oddiy ko‘zchalar; 4 – bosh; 5 – ko‘krak; 6 – lab; 7 – so‘ruvchi xartum; 8 – 9 16 – 10 – oyoqlar; 11 – savatcha; 12 – 14 cho‘tkacha; 13 – nishtar; 14 – qorin; 15 – oldingi qanotlar; 16– keyingi qanotlar

Ishchi ari orqa oyoqlaridagi maxsus savatcha va tukchalar yordamida gul changini yig‘ib oladi. Ari chaqqanda uning nishtari teri ichida uzilib qoladi; mayib bo‘lgan ari esa halok bo‘ladi.

Asalarilar oilasining hayoti

Asalarilar oilasining hayoti. Erkak va ona arilar og‘iz organlari yaxshi rivojlanmaganligidan mustaqil oziqlanolmaydi. Ishchi arilar uyani tozalash, qo‘riqlash, ona va erkak arilar hamda qurtlarni oziqlantirish, gul changi va nektar yig‘ish kabi ishlarni bajaradi. Arilar yig‘gan nektar katakchalarda asalga aylanadi. Ishchi arilar tuxumdan chiqqan qurtlarni gul changi va asal bilan boqadi.

Yangi asalari oilasi may – iyun oylarida g‘ujlanish, ya’ni ko‘chib chiqish orqali paydo bo‘ladi. Oziq mo‘l bo‘lganida ona ari urug‘langan va biroz urug‘lanmagan tuxum qo‘yadi. Urug‘lanmagan tuxumlardan erkak arilar, urug‘langan tuxumlardan esa ishchi arilar chiqadi. Qurtlardan birini ishchi arilar alohida yirik katakda tarbiyalab, ona ari yetishtiradi. Eski ona ari bir to‘da ishchi arilar bilan birga uyadan chiqadi va biron daraxt shoxiga g‘uj bo‘lib o‘tiradi. Ular boshqa qutilarga joylanadi. Sovuq kunlar tushishi bilan ishchi arilar erkaklarini uyadan quvib chiqaradi.

Asalarilar tili va ahamiyati

Asalarilar «tili». Uyadagi ishchi arilarning turli harakatlar yordamida axborot almashinishi «asalarilar tili» deb ataladi. Ari nektarga boy gulni topganda qornini likillatib aylanib, raqsga tushayotgandek harakatlar qiladi. Bu harakatlar nektar yig‘ish uchun qaysi tomonga borish kerakligini bildiradi.

Asalarilar tabiatda va inson hayotida katta ahamiyatga ega. Ko‘pchilik o‘simliklar asalarilar yordamida changlanadi. Asalarilar changlatgan o‘simliklar mo‘l hosil beradi. Asal qimmatbaho va shifobaxsh oziq hisoblanadi. Uning tarkibida oson hazm bo‘ladigan shakar moddalar, organizm uchun juda zarur bo‘lgan har xil minerallar mavjud. Shifokorlar darmonsiz kishilar uchun asal iste’mol qilishni tavsiya etishadi. Asalari zaharidan tibbiyotda dorivor moddalar tayyorlanadi; mumi esa texnikada ishlatiladi.

Chumolilar

Chumolilar ham asalarilar singari oila bo‘lib yashaydigan pardaqanotlilardir. Ular qorin bo‘limining ikki bo‘g‘imli ingichka bel orqali ko‘krakka qo‘shilishi, boshining yirik va jag‘larining kuchli rivojlanganligi bilan boshqa pardaqanotlilardan farq qiladi. Chumolilar oilasi bir necha ming, hatto millionlab individlardan tarkib topgan. Individlari orasida bir necha ona, o‘nlab erkak va bir necha minglab ishchi chumolilar bo‘ladi. Ishchi chumolilar ko‘payish qobiliyatini yo‘qotgan urg‘ochilardan iborat. Ular chala hazm bo‘lgan oziq bilan qurtlar, navkarlar va ona chumolini boqishadi. Chumolilar tuproqda murakkab, ko‘p kamerali in quradi.

Chumolilarning ahamiyati

Ko‘pchilik chumolilar foydali hasharotlar hisoblanadi. Keng bargli va nina bargli o‘rmonlarda yashaydigan sariq o‘rmon chumolisi zararkunanda hasharotlarni qirib, daraxtlarni himoya qiladi. O‘rta Osiyo cho‘llarida tarqalgan chopqir faeton chumoli mayda zararkunanda hasharotlar, o‘simliklar doni va mevasi bilan oziqlanadi. Cho‘l va sahrolarda uchraydigan qir chumoli o‘simliklar doni bilan oziqlanadi. Xonadonlarda yashaydigan sariq fir’avn chumolisi sara shirinliklarni xush ko‘radi. Bog‘ qora chumolisi shira bitlari ajratgan suyuqlikni yalab, ularni yirtqich hasharotlardan himoya qiladi.

Bilimingizni sinang

Rasmda 4 raqami bilan ko‘rsatilgan qism (tuzilma, bosqich) qaysi?
  1. oyoqlar
  2. murakkab ko‘z
  3. so‘ruvchi xartum
  4. bosh

To‘g‘ri javob: bosh. 51-rasm. Asalarining tuzilishi: 15 1 – mo‘ylovlar; 2 – murakkab ko‘z; 3 – oddiy ko‘zchalar; 4 – bosh; 5 – ko‘krak; 6 – lab; 7 – so‘ruvchi xartum; 8 – 9 16 – 10 – oyoqlar; 11 – savatcha; 12 – 14 cho‘tk

Rasmda «murakkab ko‘z» qaysi raqam bilan ko‘rsatilgan?
  1. 16
  2. 14
  3. 6
  4. 2

To‘g‘ri javob: 2. 51-rasm. Asalarining tuzilishi: 15 1 – mo‘ylovlar; 2 – murakkab ko‘z; 3 – oddiy ko‘zchalar; 4 – bosh; 5 – ko‘krak; 6 – lab; 7 – so‘ruvchi xartum; 8 – 9 16 – 10 – oyoqlar; 11 – savatcha; 12 – 14 cho‘tk

Rasmda 13 raqami bilan ko‘rsatilgan qism (tuzilma, bosqich) qaysi?
  1. nishtar
  2. oldingi qanotlar
  3. qorin
  4. bosh

To‘g‘ri javob: nishtar. 51-rasm. Asalarining tuzilishi: 15 1 – mo‘ylovlar; 2 – murakkab ko‘z; 3 – oddiy ko‘zchalar; 4 – bosh; 5 – ko‘krak; 6 – lab; 7 – so‘ruvchi xartum; 8 – 9 16 – 10 – oyoqlar; 11 – savatcha; 12 – 14 cho‘tk

Asalari oilasining tarkibi qaysi qatorda to‘g‘ri ko‘rsatilgan?
  1. 10000–50000 ishchi ari, bir necha ona ari, bitta erkak ari
  2. 10000–50000 ishchi ari, bitta ona ari, bir necha yuz erkak ari
  3. 10000–50000 erkak ari, bitta ona ari, bir necha yuz ishchi ari
  4. bir necha yuz ishchi ari, bitta ona ari, 10000 ga yaqin erkak ari

To‘g‘ri javob: 10000–50000 ishchi ari, bitta ona ari, bir necha yuz erkak ari. Oilada ishchi arilar eng ko‘p, ona ari bitta, erkak arilar esa bir necha yuztadir.

Asalarilar maxsus qutilarda boqilganda, ular quti ichida qanday katakchalarda yashaydi?
  1. yog‘ochdan yasalgan olti qirrali katakchalarda
  2. mumli to‘rt qirrali katakchalarda
  3. mumli olti qirrali katakchalarda
  4. loydan yasalgan besh qirrali katakchalarda

To‘g‘ri javob: mumli olti qirrali katakchalarda. Quti yog‘ochdan, katakchalar esa mumdan va olti qirrali bo‘ladi.

Ishchi arining ko‘zi quyidagi nurlardan qaysi birini sezmaydi?
  1. ultrabinafsha nurni
  2. qizil rangni
  3. sariq rangni
  4. ko‘k rangni

To‘g‘ri javob: qizil rangni. Ari sariq, ko‘k va ultrabinafsha nurlarni yaxshi farq qiladi, qizilni sezmaydi.

Nima uchun arining og‘iz organlari kemiruvchi-so‘ruvchi tipda deyiladi?
  1. pastki jag‘lari bilan nektarni so‘radi, yuqori labi bilan esa mum yasaydi
  2. yuqori jag‘lari bilan mum yasaydi va chang oladi, naysimon xartumi bilan nektar so‘radi
  3. faqat xartumi bilan ham nektar so‘radi, ham mumni kemiradi
  4. yuqori jag‘lari bilan nektarni so‘radi, xartumi bilan esa chang oladi

To‘g‘ri javob: yuqori jag‘lari bilan mum yasaydi va chang oladi, naysimon xartumi bilan nektar so‘radi. Ari bir vaqtda kemiradi (yuqori jag‘lar) va so‘radi (naysimon xartum), shuning uchun shunday ataladi.

Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Erkak arilarning nishtari yaxshi rivojlangan bo‘ladi; II. Urg‘ochi va ishchi arilarning qorin uchida nishtari bo‘ladi; III. Ari chaqqanda nishtari teri ichida uzilib qoladi va ari halok bo‘ladi.
  1. I va II
  2. II va III
  3. I va III
  4. I, II va III

To‘g‘ri javob: II va III. Erkak arilarda nishtar bo‘lmaydi, shuning uchun I hukm noto‘g‘ri.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiTo‘liq o‘zgarish bilan rivojlanadigan hasharotlar: tangachaqanotlilar turkumiKeyingi →Ikki qanotlilar turkumi