Organizm funksiyasining gumoral va nerv boshqarilishi

Mavzular

Organizm – bir butun sistema

Organizmdagi hujayralar, to‘qimalar, organlar va organlar sistemalari o‘zaro muvofiqlashgan bir butun sistema holatida ishlaydi. Bunday muvofiqlashuv gumoral (lot. gumor – suyuqlik), ya’ni qon, limfa va to‘qima suyuqligiga sekretsiya bezlari ajratib chiqaradigan kimyoviy moddalar – gormonlar hamda nerv sistemasi orqali amalga oshadi.

Gumoral boshqarilish

Sekretsiya bezlari ishlab chiqaradigan kimyoviy moddalar hujayralar, to‘qimalar, organlar va umuman, organizmda boradigan barcha jarayonlarni boshqarib boradi. Bu moddalarning ko‘pchiligi juda past konsentratsiyada ham organizm ishiga katta fiziologik ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababdan ular biologik faol moddalar deyiladi.

Organizmda biologik faol moddalarni ishlab chiqaradigan maxsus bezlar mavjud bo‘lib, ular sekretsiya bezlari deyiladi. Bu moddalar organizm funksiyasi tuzilishini barcha darajalarida boshqarib boradi. Biologik faol moddalar hujayra, to‘qima, organlar, hatto bir butun organizm funksiyasini kuchaytirishi – qo‘zg‘atishi yoki pasaytirishi, ya’ni tormozlashi mumkin.

Gormonlar

Ichki va aralash sekretsiya bezlarining qonga ishlab chiqaradigan biologik faol moddalari gormonlar (yunoncha hormao – qo‘zg‘ataman, harakatga keltiraman) deyiladi. Gormonlar qon orqali organizmga tarqalib, organlar va organizmda kechayotgan jarayonlarni boshqarib turadi.

Ba’zi gormonlar faqat ayrim organlarga ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, jinsiy gormonlar faqat jinsiy organlarning o‘sishi va rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatadi. Boshqa gormonlar, masalan, qalqonsimon bez gormoni tiroksin, buyrakusti bezi gormoni adrenalin ko‘pchilik organlar funksiyasiga ta’sir ko‘rsatadi.

Nerv boshqarilishi

Bosh miya va orqa miya barcha organlar bilan nervlar orqali bog‘langan. Miya bilan organlar o‘rtasida ikki tomonlama nerv bog‘lanishi mavjud. Bosh miya va orqa miya nerv impulslari, ya’ni nerv hujayralari membranalari orqali uzatiladigan elektr signallari orqali organlar ishini boshqarib turadi. Nerv impulslari ham organizmga biologik faol moddalar singari ta’sir ko‘rsatadi va hujayralar, organlar yoki organizm funksiyasini qo‘zg‘atadi yoki tormozlaydi.

Tashqi muhit sharoiti o‘zgarganida organlarda joylashgan nervlarning uchlari – retseptorlar qo‘zg‘alib, nerv impulslari, ya’ni elektr signallari hosil qiladi. Signallar sezuvchi nerv tolalari membranalari orqali orqa miya va bosh miyaga uzatiladi. Harakatlantiruvchi nervlar esa bu signallarni miyadan tegishli organlarga o‘tkazadi. Organlardagi muskullar nerv impulslari ta’sirida qisqarib, organlar ish bajaradi.

O‘z-o‘zidan boshqarilish

Organizm bilan tashqi muhit o‘rtasidagi ikki tomonlama nerv bog‘lanishi tufayli organizm tashqi muhitda sodir bo‘layotgan o‘zgarishlarga moslashib, organizm ichki muhiti doimiyligi saqlanib qoladi. Gumoral va nerv boshqarilishi tufayli barcha organlar va organlar sistemasining o‘zaro bog‘lanishi, ularning muvofiqlashib ishlashi amalga oshadi. Shu sababdan organizm bir butun yaxlit sistema sifatida ishlaydi. Bu jarayon o‘z-o‘zidan boshqarilish deyiladi.

O‘z-o‘zidan boshqarilish tufayli organizm ichki muhitining tarkibi me’yordan ko‘proq o‘zgarganida nerv va gumoral boshqarilish jarayonlari ishga tushib, uni dastlabki holatga qaytaradi. Masalan, qonda qand miqdori oshib ketsa, jigarda qanddan glikogen sintezlanishi kuchayib, qonda qand miqdori o‘zgarmaydi.

Gomeostaz

Organizmning ichki muhiti tarkibi va funksiyasining doimiyligini o‘z ichki mexanizmlari yordamida boshqarib turilishi gomeostaz (yunoncha gomeostazis – harakatsiz) deb ataladi. O‘z-o‘zidan boshqarilish hujayra darajasida amalga oshadi. Masalan, organizmda biror modda miqdori ortib ketganida hujayralarda bu modda sintezlanishi to‘xtaydi.

Shunday qilib, gumoral va nerv boshqarilishi orqali organizmdagi barcha organlar va organlar sistemasining o‘zaro bog‘lanishi, ularning muvofiqlashib ishlashi, ya’ni organizmning bir butun yaxlit sistema sifatidagi funksiyasi amalga oshadi.

Bilimingizni sinang