XotirAI logotipiXotirAI
🧬 8-sinf · Odam va uning salomatligi · 6-§.

Sekretsiya bezlari, qalqonsimon bez

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Tashqi sekretsiya bezlari

Tuzilishi va funksiyasiga ko‘ra sekretsiya bezlari tashqi, ichki va aralash bezlarga ajratiladi (7–8-rasmlar).

7-rasm. Tashqi va aralash sekretsiya bezlari: 1 – ko‘z yoshi bezlari, 2 – so‘lak bezlari, 3 – jigar, 4 – oshqozonosti bezi.
7-rasm. Tashqi va aralash sekretsiya bezlari: 1 – ko‘z yoshi bezlari, 2 – so‘lak bezlari, 3 – jigar, 4 – oshqozonosti bezi.
8-rasm. Ichki va aralash sekretsiya bezlari: 1 – gipofiz, 2 – epifiz, 3 – qalqonsimon bez, 4 – qalqonoldi bezi, 5 – buyrakusti bezi, 6 – oshqozonosti bezi, 7 – jinsiy bezlar.
8-rasm. Ichki va aralash sekretsiya bezlari: 1 – gipofiz, 2 – epifiz, 3 – qalqonsimon bez, 4 – qalqonoldi bezi, 5 – buyrakusti bezi, 6 – oshqozonosti bezi, 7 – jinsiy bezlar.

Tashqi sekretsiya bezlariga so‘lak, ichak devori, oshqozon devori, sut, yog‘, ko‘z yoshi bezlari kiradi. Ularning sekreti maxsus yo‘l orqali ichki organlar bo‘shlig‘i yoki tashqi muhit (teri sirti)ga chiqadi. So‘lak, oshqozon va ichak shilliq qavatidagi bezlardan ishlab chiqaradigan fermentlar ta’sirida oziq moddalar hazm bo‘ladi.

Ichki va aralash bezlar

Ichki sekretsiya bezlarining sekret chiqarish yo‘li bo‘lmaydi. Ular ajratgan gormonlar qonga chiqariladi. Qalqonsimon bez, qalqonoldi bezlari, gipofiz, epifiz, buyrakusti, ayrisimon bezlar ichki sekretsiya bezlari hisoblanadi.

Organizmdagi ayrim bezlar bir vaqtning o‘zida ichki va tashqi sekretorlik funksiyasini bajaradi. Oshqozonosti bezi, jinsiy bezlar va jigar xuddi shunday ishlaydi. Ular aralash sekretsiya bezlari deyiladi.

Oshqozonosti bezi ichki sekretsiya bezi sifatida qonga gormonlar (masalan, insulin), tashqi sekretsiya bezi sifatida ichak bo‘shlig‘iga fermentlar ishlab chiqaradi. Jinsiy bezlar esa qonga jinsiy gormonlar, jinsiy yo‘llarga tuxum va urug‘ hujayralari ishlab chiqaradi. Jigar ichak bo‘shlig‘iga o‘t suyuqligi, qonga qon tarkibiga kiradigan gem va boshqa oqsillar ishlab chiqaradi.

Qalqonsimon bez tuzilishi

Qalqonsimon bez ichki sekretsiya bezlari ichida eng yirik bezdir. Massasi 5–10 yoshli bolalarda 10 g, katta yoshdagi odamlarda 25–30 g keladi. Qalqonsimon bez bo‘yinning oldingi qismida joylashgan bo‘lib, hiqildoqni oldingi va ikki yondan yopib turadi (9-rasm).

9-rasm. Qalqonsimon (a) va qalqonoldi (b) bezlari: 1 – qalqonsimon tog‘ay, 2 – qalqonsimon bez, 3 – halqum, 4 – qalqonoldi bezlari, 5 – qizilo‘ngach, 6 – kekirdak, 7 – aorta, 8 – arteriya va venalar.
9-rasm. Qalqonsimon (a) va qalqonoldi (b) bezlari: 1 – qalqonsimon tog‘ay, 2 – qalqonsimon bez, 3 – halqum, 4 – qalqonoldi bezlari, 5 – qizilo‘ngach, 6 – kekirdak, 7 – aorta, 8 – arteriya va venalar.

Bez chap va o‘ng bo‘laklardan iborat bo‘lib, juda ko‘p qon va limfa tomirlari hamda nervlar bilan ta’minlangan. Qalqonsimon bez gormoni tiroksin tarkibida yod moddasi ko‘p bo‘ladi. Tiroksin organizmda moddalar almashinuvini tezlashtirish va nerv qo‘zg‘alishlarini kuchaytirish xususiyatiga ega. Bu gormonning yetishmasligi yoki ortiqcha ishlab chiqarilishi organizmda og‘ir xastaliklarni paydo qiladi.

Kretinizm, miksedema, buqoq

Tiroksin yetishmaganida yosh bolalarning o‘sishi, aqliy va jismoniy rivojlanishi juda sekinlashib, kretinizm xastaligi paydo bo‘ladi. Katta yoshdagi odamlarda bez faoliyati pasayib, tiroksin kam ishlab chiqarilishi miksedema (10-rasm)ni paydo qiladi. Bu kasallikda moddalar almashinuvi sekinlashib, nerv sistemasi qo‘zg‘alishi pasayadi, qovoqlar shishib ketadi.

Ayrim hududlarda suv tarkibida yod yetishmasligi tufayli qalqonsimon bez yiriklashib, bo‘yinda shish paydo bo‘ladi. Endemik buqoq (11-rasm) deb ataladigan bu kasallikning oldini olish uchun osh tuziga yod qo‘shib, ishlov beriladi.

10-rasm. Miksedema. 11-rasm. Endemik buqoq. 12-rasm. Bazedov kasalligi.
10-rasm. Miksedema. 11-rasm. Endemik buqoq. 12-rasm. Bazedov kasalligi.

Bazedov kasalligi va tireotoksikoz

Qalqonsimon bez funksiyasi kuchayib, tiroksin gormoni ortiqcha ishlab chiqarilganida organizmda moddalar almashinuvi kuchayib, nerv sistemasi qo‘zg‘aluvchanligi ortadi va kishi ozib ketadi. Bazedov kasalligi (12-rasm) deb ataladigan bu xastalikda ko‘pincha kasal odamning ko‘zlari notabiiy chaqchaygan bo‘ladi. Kasallikni davolashda qalqonsimon bez funksiyasini pasaytiradigan preparatlardan foydalaniladi. Ba’zan bezning bir qismi olib tashlanadi.

Qizlar balog‘atga yetishi davrida qalqonsimon bez funksiyasi birmuncha kuchayib, tireotoksikoz xastaligining yengil alomatlari: tez jahl chiqishi, uyqusizlik, ishtahaning pasayishi, terlash paydo bo‘lishi mumkin.

Bilimingizni sinang

Qaysi qatorda faqat tashqi sekretsiya bezlari keltirilgan?
  1. Buyrakusti, yog‘ va sut bezlari
  2. Qalqonsimon bez, ichak devori, yog‘ bezlari
  3. Gipofiz, epifiz, so‘lak bezlari
  4. So‘lak, sut va ko‘z yoshi bezlari

To‘g‘ri javob: So‘lak, sut va ko‘z yoshi bezlari. So‘lak, sut va ko‘z yoshi bezlari tashqi sekretsiya bezlariga kiradi.

Qaysi bez ichki sekretsiya bezlari ichida eng yirigi hisoblanadi?
  1. Epifiz
  2. Qalqonsimon bez
  3. Buyrakusti bezi
  4. Gipofiz

To‘g‘ri javob: Qalqonsimon bez. Qalqonsimon bez ichki sekretsiya bezlari ichida eng yirigidir.

Katta yoshdagi odamlarda qalqonsimon bezning massasi qancha keladi?
  1. 40–50 g
  2. 25–30 g
  3. 5–10 g
  4. 10 g

To‘g‘ri javob: 25–30 g. Katta yoshdagi odamlarda qalqonsimon bez massasi 25–30 g, 5–10 yoshli bolalarda 10 g.

Ayrim hududlarda endemik buqoq kasalligi qaysi sababdan paydo bo‘ladi?
  1. Organizmda D vitamini yetishmasligidan
  2. Suv tarkibida yod yetishmasligidan
  3. Suv tarkibida yod ortiqchaligidan
  4. Tiroksin ortiqcha ishlab chiqarilishidan

To‘g‘ri javob: Suv tarkibida yod yetishmasligidan. Suvda yod yetishmasa, qalqonsimon bez yiriklashib, bo‘yinda shish paydo bo‘ladi.

Kretinizm va miksedema o‘rtasidagi o‘xshashlik va farq qaysi javobda to‘g‘ri?
  1. Ikkalasi ham tiroksin yetishmasligidan: kretinizm kattalarda, miksedema bolalarda
  2. Kretinizm tiroksin yetishmasligidan, miksedema yod ortiqchaligidan
  3. Ikkalasi ham tiroksin yetishmasligidan: kretinizm bolalarda, miksedema kattalarda
  4. Ikkalasi ham tiroksin ortiqchaligidan: kretinizm bolalarda, miksedema kattalarda

To‘g‘ri javob: Ikkalasi ham tiroksin yetishmasligidan: kretinizm bolalarda, miksedema kattalarda. Ikkala kasallik ham tiroksin yetishmasligidan; kretinizm yosh bolalarda, miksedema katta yoshlilarda.

Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Ichki sekretsiya bezlarining sekret chiqarish yo‘li bo‘lmaydi; II. Oshqozonosti bezi, jinsiy bezlar va jigar aralash sekretsiya bezlari hisoblanadi; III. Qalqonsimon bez gipofizni oldingi va ikki yondan yopib turadi.
  1. I va III
  2. I va II
  3. Faqat II
  4. II va III

To‘g‘ri javob: I va II. Qalqonsimon bez hiqildoqni oldingi va ikki yondan yopib turadi, gipofizni emas. I va II to‘g‘ri.

Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Bazedov kasalligida kishi semirib ketadi; II. Miksedemada nerv sistemasi qo‘zg‘alishi pasayib, qovoqlar shishadi; III. Qizlar balog‘at davrida tireotoksikozning yengil alomatlari paydo bo‘lishi mumkin.
  1. Faqat II
  2. I va II
  3. I va III
  4. II va III

To‘g‘ri javob: II va III. Bazedov kasalligida moddalar almashinuvi kuchayib, kishi ozadi; I noto‘g‘ri. II va III to‘g‘ri.

Sekretsiya bezlarini misollar bilan moslang: 1) tashqi sekretsiya bezi; 2) ichki sekretsiya bezi; 3) aralash sekretsiya bezi; a) qalqonsimon bez; b) so‘lak bezi; c) oshqozonosti bezi.
  1. 1-a, 2-b, 3-c
  2. 1-b, 2-a, 3-c
  3. 1-c, 2-a, 3-b
  4. 1-b, 2-c, 3-a

To‘g‘ri javob: 1-b, 2-a, 3-c. So‘lak bezi – tashqi, qalqonsimon bez – ichki, oshqozonosti bezi – aralash sekretsiya bezi.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiOrganizm funksiyasining gumoral va nerv boshqarilishiKeyingi →Qalqonoldi, gipofiz, ayrisimon bez, buyrakusti bezlari, ularning tuzilishi va funksiyasi