XotirAISuyaklarning tuzilishi va o‘sishi
Mavzular
Suyak tarkibi
Suyak tarkibi. Suyak biriktiruvchi to‘qimalarning bir xili bo‘lib, uzun o‘simtali hujayralardan va to‘shsimon qattiq hujayra oralig‘i moddasidan iborat. Suyaklar nervlar va qon tomirlari bilan ta’minlangan, sirtdan yupqa suyakusti pardasi bilan qoplangan.
Suyaklarning tuzilishi. Shakliga binoan suyaklar naysimon, yassi, g‘ovak va g‘alvirsimon bo‘ladi.
Naysimon suyaklar
Naysimon suyaklar, o‘z navbatida, 2 xil bo‘ladi: uzun naysimon suyaklar (yelka, bilak, tirsak, son, boldir suyaklari), kalta naysimon suyaklar (qo‘l va oyoqning kaft va barmoq suyaklari). Naysimon suyaklarning ko‘migi g‘ovak, o‘rta qismi tig‘iz moddadan iborat bo‘lib, ichi kovak bo‘ladi.
Naysimon suyaklarning kovagi yog‘simon sariq ilik bilan, ko‘migidagi g‘ovak moddasi oralig‘i esa qizil ilik bilan to‘lgan bo‘ladi. Qizil ilikda qonning shakilli elementlari hosil bo‘ladi (20-rasm).
Yassi suyaklar
Yassi suyaklar sirtqi tomondan tig‘iz suyakusti pardasi bilan qoplangan g‘ovak moddadan iborat. G‘ovak modda qizil ilik bilan to‘lgan. Bosh suyagidagi tepa, ensa, yuz, kurak va chanoq suyaklari yassi suyaklar hisoblanadi.
Yassi suyaklar himoya va tayanch funksiyasini bajaradi. Yassi suyaklar g‘ovak moddasining qizil iligi qon hosil bo‘lishi jarayonida ishtirok etadi.
G‘ovak va g‘alvirsimon suyaklar
G‘ovak suyaklar ikki xil: uzun g‘ovak (qovurg‘a, to‘sh, o‘mrov), kalta g‘ovak (umurtqa, kaftusti suyaklari) bo‘ladi.
G‘alvirsimon suyaklar — yuqorigi jag‘, peshana, bosh suyagining pastki asos qismidagi ponasimon va g‘alvirsimon suyaklar.
Suyaklarning o‘sishi
Suyaklarning o‘sishi. Odamning bo‘yiga o‘sishi naysimon suyaklar ikki uchini qoplab turadigan tog‘aylarning o‘sishi bilan bog‘liq. Suyaklarning yo‘g‘onlashuvi esa suyakusti pardasi hisobidan sodir bo‘ladi. 22–25 yoshlarda odam gavdasi shakllanishi tugallanadi va odam bo‘yi ham o‘sishdan to‘xtaydi.
Suyaklarning o‘sishini gipofiz bezi ajratib chiqaradigan somatotrop gormoni boshqarib turadi. Yoshlikda bu gormon ko‘p ishlab chiqarilsa, bo‘yning o‘sishi tezlashib, odam baland bo‘yli bo‘ladi. Gormon kam ishlab chiqarilganida bola sekin o‘sib, bo‘yi past bo‘lib qoladi.
Suyaklarning kimyoviy tarkibi
Suyaklarning kimyoviy tarkibi. Suyaklar tarkibiga anorganik va organik moddalar kiradi. Anorganik moddalarning asosiy qismini suyaklarni qattiq qiladigan kalsiy karbonat va kalsiy fosfat tuzlari tashkil etadi. Organik moddalar suyaklarni qayishqoq qiladi.
Anorganik birikmalarning qattiqligi va organik birikmalarning qayishqoqligi tufayli suyaklar mustahkam bo‘ladi. Yosh o‘tgan sayin suyaklar tarkibidagi anorganik moddalar ko‘payib, organik moddalar tobora kamayib boradi.
Bilimingizni sinang
Suyaklar shakliga binoan qaysi to‘rt guruhga bo‘linadi?
- uzun, kalta, yassi va g‘ovak
- naysimon, ko‘ndalang, g‘ovak va ponasimon
- naysimon, yassi, g‘ovak va g‘alvirsimon
- naysimon, yassi, silliq va g‘alvirsimon
To‘g‘ri javob: naysimon, yassi, g‘ovak va g‘alvirsimon. Suyaklar shakliga ko‘ra naysimon, yassi, g‘ovak va g‘alvirsimon turlarga ajratiladi.
Odamning bo‘yiga o‘sishi suyakning qaysi qismi o‘sishi bilan bog‘liq?
- qizil ilik to‘qimasi
- suyakusti pardasi
- naysimon suyaklar ikki uchini qoplab turadigan tog‘aylar
- suyakning tig‘iz o‘rta qismi
To‘g‘ri javob: naysimon suyaklar ikki uchini qoplab turadigan tog‘aylar. Bo‘yga o‘sish naysimon suyaklar uchlaridagi tog‘aylar o‘sishiga bog‘liq; yo‘g‘onlashish esa suyakusti pardasi hisobiga bo‘ladi.
Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Suyaklarning yo‘g‘onlashuvi suyakusti pardasi hisobidan sodir bo‘ladi. II. Naysimon suyaklarning kovagi qizil ilik bilan to‘lgan. III. 22–25 yoshlarda odam bo‘yi o‘sishdan to‘xtaydi.
- I va II
- II va III
- Faqat III
- I va III
To‘g‘ri javob: I va III. II noto‘g‘ri: kovak sariq ilik bilan to‘lgan, qizil ilik ko‘mikda bo‘ladi.
Suyaklarni turi bilan moslang: 1) yelka suyagi; 2) umurtqa; 3) chanoq suyagi. a) yassi; b) kalta g‘ovak; c) uzun naysimon.
- 1-a, 2-b, 3-c
- 1-b, 2-c, 3-a
- 1-c, 2-a, 3-b
- 1-c, 2-b, 3-a
To‘g‘ri javob: 1-c, 2-b, 3-a. Yelka suyagi uzun naysimon, umurtqa kalta g‘ovak, chanoq suyagi yassi suyaklarga kiradi.
Yoshlikda gipofiz bezi somatotrop gormonini kam ishlab chiqarsa, nima yuz beradi?
- suyaklarning yo‘g‘onlashuvi to‘xtaydi, bo‘y esa me’yorda o‘sadi
- suyaklardagi organik moddalar miqdori keskin ko‘payadi
- bo‘yning o‘sishi tezlashib, odam baland bo‘yli bo‘ladi
- bola sekin o‘sib, bo‘yi past bo‘lib qoladi
To‘g‘ri javob: bola sekin o‘sib, bo‘yi past bo‘lib qoladi. Somatotrop gormon suyaklar o‘sishini boshqaradi; kam bo‘lsa bola sekin o‘sadi.
Suyakning kimyoviy tarkibidagi anorganik va organik moddalarning vazifasi qanday?
- anorganik moddalar suyakni qayishqoq, organik moddalar suyak ilikni hosil qiladi
- anorganik moddalar suyakni qayishqoq, organik moddalar qattiq qiladi
- anorganik moddalar suyakni qattiq, organik moddalar qayishqoq qiladi
- ikkala modda ham suyakni faqat qattiq qiladi
To‘g‘ri javob: anorganik moddalar suyakni qattiq, organik moddalar qayishqoq qiladi. Kalsiy tuzlari (anorganik) qattiqlik, organik moddalar esa qayishqoqlik beradi; ikkalasi suyakni mustahkam qiladi.
Yosh o‘tgan sayin suyaklar tarkibida qanday o‘zgarish sodir bo‘ladi?
- anorganik moddalar ko‘payib, organik moddalar kamayib boradi
- ikkala guruh moddalar miqdori ham teng kamayadi
- tarkib butun umr davomida o‘zgarmaydi
- organik moddalar ko‘payib, anorganik moddalar kamayib boradi
To‘g‘ri javob: anorganik moddalar ko‘payib, organik moddalar kamayib boradi. Yoshi ulg‘ayganda anorganik tuzlar ko‘payadi, organik moddalar kamayadi.
Naysimon suyakning ko‘migidagi g‘ovak modda oralig‘i nima bilan to‘lgan va u qanday vazifa bajaradi?
- qizil ilik bilan; unda qonning shaklli elementlari hosil bo‘ladi
- qizil ilik bilan; u suyakni yo‘g‘onlashtirib turadi
- sariq ilik bilan; unda qonning shaklli elementlari hosil bo‘ladi
- sariq ilik bilan; u suyakning bo‘yiga o‘sishini ta’minlaydi
To‘g‘ri javob: qizil ilik bilan; unda qonning shaklli elementlari hosil bo‘ladi. Ko‘mikdagi g‘ovak modda qizil ilik bilan to‘lgan, qon hujayralari shu yerda hosil bo‘ladi.
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash