XotirAIEritrotsitlar
Mavzular
Eritrotsitlarning tuzilishi
Eritrotsitlar transport funksiyasini bajaradi. Ular organizmdagi barcha hujayralarga kislorod yetkazib beradi, moddalar almashinuvi natijasida hosil bo'lgan karbonat angidrid gazini o'pkaga olib keladi.
Eritrotsitlar — o'rtasi ikki tomondan yupqalashgan disk shaklidagi qizil rangli yadrosiz hujayralar. Bunday shakl hujayra yuzasini kengaytirib, gaz almashinuvini yaxshilaydi. Ularning o'lchami juda kichik bo'lib, millimetrning mingdan bir qismiga to'g'ri keladi.
Soni, umri va saqlanishi
1 mm³ qonda 4–6 mln, o'rtacha 5 mln dona eritrotsit bo'ladi. Eritrotsitlar to'rt oyga yaqin yashaydi (120 kun).
Organizmda eritrotsitlar o't, jigar va terida saqlanadi. Bu organlarda eritrotsitlarning 70 % dan ko'proq qismi saqlanishi mumkin. To'qima va organlarda qonga ehtiyoj tug'ilganida bu organlar zarur miqdorda qon beradi. Faoliyati tugab bo'lgan eritrotsitlar jigarda va taloqda yemiriladi.
Gemoglobin va kislorod tashish
Qonning qizil rangi eritrotsitlar tarkibidagi gemoglobinga bog'liq. Gemoglobin kislorodni to'qimalarga tashiydi. Gemoglobin ikki qismdan iborat. Uning oqsil qismi globin, temir saqlovchi oqsilli qismi gem deyiladi.
O'pka kapillarlarida gemoglobin kislorod bilan birikib — oksigemoglobinni hosil qiladi. Kislorod bilan to'yingan qon och qizil tusda bo'lib, arteriya qoni deyiladi. To'qimalarda oksigemoglobin yana gemoglobin va erkin kislorodga parchalanadi. Erkin kislorod hujayralarga o'tadi. Kislorodini hujayralarga berib, karbonat angidrid gazi bilan to'yingan qon to'q qizil bo'lib, vena qoni deyiladi.
Kamqonlik
Yangi eritrotsitlar qizil ilikda hosil bo'ladi. Eritrotsitlar taloqda ham saqlanadi. To'qimalarda qon kamayib ketganida taloqdan qonga kerakli miqdorda eritrotsitlar chiqariladi.
Eritrotsitlar yoki ulardagi gemoglobin miqdori kamayib ketishi kamqonlikka olib keladi. Ko'p qon yo'qotish, to'yib ovqat yemaslik, ayrim yuqumli kasalliklar ham kamqonlikka sabab bo'lishi mumkin. Kamqonlikni davolash qonda gemoglobin miqdorini me'yorga keltirish bilan bog'liq. Buning uchun yaxshi ovqatlanish, dam olish va toza havoda ko'proq sayr qilish zarur.
Qon guruhlari: agglutinogen va agglutinin
1901-yili K. Landshteyner, 1907-yili Y. Yanskiy qonning eritrotsitlari tarkibida agglutinogen, plazmasi tarkibida agglutinin moddalari bo'lishini aniqladilar. Bu moddalar agglutinogen A va B, agglutinin α va β dan iborat.
Binobarin, bitta odam qonining eritrotsitlari va plazmasida agglutinogen A va agglutinin α yoki agglutinogen B va agglutinin β bo'lmasligi kerak. Normada agglutinogen A va agglutinin β yoki agglutinogen B va agglutinin α bo'lishi mumkin. Agglutinogen A va B bo'lgan qonda agglutininlar umuman bo'lmaydi. Aksincha, agglutinin α va β bo'lgan qonda agglutinogenlar umuman bo'lmaydi. Ana shunga ko'ra, barcha odamlar qoni to'rt guruhga bo'linadi.
To'rt qon guruhi va rezus omil
- I guruh — eritrotsitlarda agglutinogen umuman bo'lmaydi, plazmada agglutinin α va β bo'ladi.
- II guruh — eritrotsitlarda agglutinogen A, plazmada agglutinin β bo'ladi.
- III guruh — eritrotsitlarda agglutinogen B, plazmada agglutinin α bo'ladi.
- IV guruh — eritrotsitlarda agglutinogen A va B bo'lib, plazmada agglutinin umuman bo'lmaydi.
K. Landshteyner va boshqalar 1940-yilda eritrotsitlarda rezus omil, antigen borligini aniqlaganlar. Rezus omil avloddan avlodga irsiy o'tadi. Rezus omilning bor yoki yo'qligiga ko'ra, rezus musbat va rezus manfiy odamlar bo'ladi. Rezus omil odam hayoti davomida o'zgarmaydi. Agar ona rezus manfiy, homila rezus musbat bo'lsa, ularning rezus omili mos bo'lmaganligi tufayli bolada gemolitik kasallik yuzaga keladi.
Qon quyish: donor va retsipiyent
Og'ir shikastlanganda va ko'p qon yo'qotilganda, uzoq davom etadigan og'ir kasalliklarda bemorni davolash uchun qon quyish kerak bo'ladi. I qon guruhiga ega odamlar qonini barcha qon guruhdagi odamlarga berishi mumkin. Shuning uchun ular universal donor deb ataladi (boshqalarga qon beruvchi odam donor, boshqalardan qon oluvchi odam retsipiyent deb ataladi).
II qon guruhli odamlar II va IV qon guruhli odamlarga, III qon guruhli odamlar III va IV qon guruhli odamlarga qon berishi mumkin. IV qon guruhli odamlar faqat shu qon guruhli odamlarga qon berishi mumkin, lekin o'zi hamma guruhdan qon oladi. Shuning uchun ular universal retsipiyent deb ataladi (jadvalga qarang).
- I guruh — qon berish mumkin: I, II, III, IV; qabul qilish mumkin: I
- II guruh — qon berish mumkin: II, IV; qabul qilish mumkin: I, II
- III guruh — qon berish mumkin: III, IV; qabul qilish mumkin: I, III
- IV guruh — qon berish mumkin: IV; qabul qilish mumkin: I, II, III, IV
Bilimingizni sinang
Eritrotsitlarning o'rtasi ikki tomondan yupqalashgan disk shaklida bo'lishi qanday ahamiyatga ega?
- Yadroning o'rnashishini osonlashtiradi
- Mikroblarni yutib, hazm qilishga yordam beradi
- Hujayra yuzasini kengaytirib, gaz almashinuvini yaxshilaydi
- Qon ivishini tezlashtiradi
To‘g‘ri javob: Hujayra yuzasini kengaytirib, gaz almashinuvini yaxshilaydi. Disk shakli hujayra yuzasini kengaytiradi, bu gaz almashinuvini yaxshilaydi.
1 mm³ qonda eritrotsitlar o'rtacha qancha bo'ladi va ular qancha yashaydi?
- 300 ming dona, 120 kun
- 5 mln dona, 30 kun
- 7 mln dona, 120 kun
- 5 mln dona, 120 kun
To‘g‘ri javob: 5 mln dona, 120 kun. 1 mm³ qonda o'rtacha 5 mln eritrotsit bo'ladi, umri taxminan 120 kun.
Faoliyati tugab bo'lgan eritrotsitlar organizmning qaysi organlarida yemiriladi?
- Buyrak va o'pkada
- Qizil ilik va yurakda
- Teri va muskullarda
- Jigar va taloqda
To‘g‘ri javob: Jigar va taloqda. Faoliyati tugagan eritrotsitlar jigarda va taloqda yemiriladi.
Arteriya qoni va vena qoni farqi qaysi javobda to'g'ri ko'rsatilgan?
- Arteriya qoni — och qizil, kislorodga to'yingan; vena qoni — to'q qizil, karbonat angidridga to'yingan
- Ikkala qon ham to'q qizil; farqi faqat qondagi eritrotsitlar sonida
- Arteriya qoni — to'q qizil, kislorodga to'yingan; vena qoni — och qizil, karbonat angidridga to'yingan
- Arteriya qoni — och qizil, vena qoni — to'q qizil; ikkalasi ham karbonat angidridga to'yingan
To‘g‘ri javob: Arteriya qoni — och qizil, kislorodga to'yingan; vena qoni — to'q qizil, karbonat angidridga to'yingan. Kislorodga to'yingan qon och qizil (arteriya qoni), karbonat angidridga to'yingani to'q qizil (vena qoni).
Qon guruhlari haqidagi hukmlardan qaysilari to'g'ri? I. I guruh eritrotsitlarida agglutinogen bo'lmaydi, plazmada agglutinin α va β bo'ladi; II. II guruhda eritrotsitlarda agglutinogen B, plazmada agglutinin α bo'ladi; III. IV guruhda plazmada agglutinin umuman bo'lmaydi.
- I va II
- II va III
- I va III
- I, II va III
To‘g‘ri javob: I va III. II guruhda eritrotsitlarda agglutinogen A, plazmada agglutinin β bo'ladi, shuning uchun II noto'g'ri.
Kamqonlik odatda qanday holatda yuzaga keladi?
- Eritrotsitlar yoki ulardagi gemoglobin miqdori kamayib ketganda
- Trombotsitlar yorilib, plazmaga chiqib ketganda
- Plazmadagi suv miqdori 90 % dan oshib ketganda
- Leykotsitlar soni me'yordan ortib ketganda
To‘g‘ri javob: Eritrotsitlar yoki ulardagi gemoglobin miqdori kamayib ketganda. Eritrotsitlar yoki gemoglobin miqdori kamayishi kamqonlikka olib keladi.
To'qimalarda qon kamayib ketganida taloq qanday vazifani bajaradi?
- Qonni ivitib, qon oqishini to'xtatadi
- Yangi eritrotsitlarni hosil qilib, ularni o't pufagiga o'tkazadi
- Saqlangan eritrotsitlarni qonga chiqaradi
- Eritrotsitlarni yemirib, qondagi miqdorini kamaytiradi
To‘g‘ri javob: Saqlangan eritrotsitlarni qonga chiqaradi. Taloq eritrotsitlarni saqlaydi va qon kamayganda ularni kerakli miqdorda qonga chiqaradi.
Qonning eritrotsitlarida agglutinogen, plazmasida agglutinin moddalari borligini 1901-yilda qaysi olim aniqlagan?
- I. I. Mechnikov
- L. Montane
- K. Landshteyner
- Y. Yanskiy
To‘g‘ri javob: K. Landshteyner. 1901-yili K. Landshteyner, 1907-yili esa Y. Yanskiy agglutinogen va agglutininlarni aniqlagan.
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash