Leykotsitlar

Mavzular

Leykotsitlarning tuzilishi

Leykotsitlar — yadroga ega bo'lgan, rangsiz hujayralar. Shuning uchun ularni oq qon tanachalari ham deyiladi. Ular qizil ilik, limfa tugunlari, ayrisimon bez, taloqda hosil bo'ladi. Ular 2–5 kun yashaydi.

Leykotsitlarning shakli o'zgaruvchan bo'lib, ular faol harakatlanish xususiyatiga ega. 1 mm³ qonda 6–8 ming leykotsitlar bo'ladi. Leykotsitlarning tuzilishi va funksiyasiga ko'ra bir-biridan farq qiladigan bir necha xili mavjud.

Fagotsitoz

Leykotsitlar organizmni har xil mikroblar va zaharli moddalardan himoya qiladi. Leykotsitlarning ayrim xillari qon tomirlari devoridan to'qimalarga o'tish va u yerdagi begona zarrachalarni qamrab olib, hazm qilish xususiyatiga ega.

Bu hodisani rus olimi I. I. Mechnikov kashf etgan va uni fagotsitoz (yunoncha «fagos» — yutaman, «sitos» — hujayra), «yutuvchi» hujayralarni esa fagotsitlar deb atagan.

Yallig'lanish va yiring

Teri jarohatlanganida (masalan, zirapcha kirganida) jarohatlangan joy dastlab qizaradi, keyin yiringlaydi. Bu hodisa leykotsitlar funksiyasi bilan bog'liq. Organizmga yot narsalar ko'proq tushib qolganida ularni yutadigan fagotsitlar tobora yiriklasha borib, yoriladi. Yorilganda chiqadigan moddalar yallig'lanish paydo qiladi.

Yallig'langan joy shishib qizarib, harorat ko'tariladi. Yallig'lanish reaksiyalari jarohatlangan joyga yanada ko'proq leykotsitlarni jalb qiladi. Leykotsitlar zararli mikroorganizmlar va halok bo'lgan hujayralarni yo'q qilish bilan birga o'zlari ham ko'plab halok bo'ladi. Yallig'langan to'qimalarda to'plangan yiring o'lik leykotsitlar to'plamidan iborat.

Immunitet va antitelolar

Fagotsitoz bilan bir qatorda organizm boshqa himoya vositalariga ega. Bunday vositalardan biri leykotsitlarning bir xili ishlab chiqaradigan oqsil tabiatiga ega moddalar — antitelo, antitoksinlardir.

Antitelo organizmga kirib qolgan begona tanachalar (antigen) ni eritib yuboradi. Antitoksinlar esa mikroblar ajratadigan zaharli moddalarni parchalab neytrallaydi. Organizmning kasallik tug'diruvchi mikroblar hamda begona moddalardan himoyalanish xususiyati immunitet deyiladi.

Immunitet xillari

Chaqaloq tug'ilishigacha uning qonida ko'pchilik kasalliklarga qarshi tayyor antitelolar hosil bo'ladi. Bu xildagi immunitet ota-onadan bolaga berilganidan tug'ma immunitet deyiladi.

Ko'kyo'tal, qizamiq, suvchechak, tepki kabi yuqumli kasalliklardan keyin ham immunitet paydo bo'ladi. Infeksiyali kasalliklardan so'ng paydo bo'lgan bunday immunitet hosil qilingan immunitet deyiladi. Tug'ma va hosil qilingan immunitet tabiiy immunitet deyiladi.

Ko'pincha poliomiyelit, qizamiq, tepki kasalliklaridan himoya qilish uchun odamlar emlanadi. Emlashda organizmga o'ldirilgan yoki kuchsizlantirilgan kasallik qo'zg'atuvchi mikroblar yuboriladi.

Yuqumli kasalliklarni davolashda tayyor antiteloga ega bo'lgan shifobaxsh zardoblardan foydalaniladi. Bunday zardoblar yuqumli kasallik bilan og'rib sog'aygan odam yoki hayvon qoni plazmasidan olinadi. Zardoblardan yuqumli kasalliklarning oldini olish maqsadida ham foydalaniladi.

OITV va OITS

Odam immun tanqisligi virusi (OITV) immun sistemaning buzilishi bilan bog'liq infeksiyali kasallik. Bu virus birinchi marta 1983-yilda orttirilgan immun tanqisligi sindromi (OITS) sabablarini tadqiq qilish jarayonida fransiyalik olim Lui Montani tomonidan aniqlangan.

Virus bemor qoni, limfasi va orqa miya suyuqligida ko'p uchraydi. Virus ko'pincha organizmni kasalliklardan himoya qiluvchi antitelolar ishlab chiqaradigan qon hujayralari — limfotsitlarni zararlaydi. Shu sababdan kasal organizmning immunlik xususiyati asta-sekin kuchsizlanib, har xil kasalliklarga tez beriluvchan bo'lib qoladi.

OITSning birinchi davrlari

Virusli immun tanqisligi rivojlanishiga ko'ra 5 davrga bo'linadi:

• 1 — inkubatsiya davri organizmga virus yuqishidan boshlab 14 kundan bir yilgacha davom etadi.
• 2 — o'tkir davr virus yuqqanidan 7–14, ba'zan 30 kun o'tgach namoyon bo'ladi. Bu davr kasallik alomatlari: haroratning ko'tarilishi, sovqotish, bedarmonlik, faringit, eshakyemi toshishi, bosh og'rig'i, stomatit, ko'ngil aynishi, ich ketishi kabi o'tkir belgilar orqali namoyon bo'ladi.
• 3 — latentlik davrida kasallik alomatlarining pasayishi, limfa bezlarining og'riqsiz yiriklashuvi kuzatiladi. Latent davri 5–10 yil davom etadi. Turli xil davolash tadbirlari orqali bu davrni bir necha o'n yilga cho'zish mumkin.

OITSning oxirgi davrlari

• 4 — OITSdan oldingi davr 1–2 yil davom etadi. Bu davrda hujayra immuniteti pasayishi tufayli stomatit, gerpes, kandidoz, til leykoplakiyasi kabi kasalliklarning takrorlanishi va uzoq davom etishi bilan bog'liq.
• 5 — terminal, ya'ni OITS davri virusli infeksiyaning so'nggi o'limoldi davri hisoblanadi. Bu davr sil, meningit, ensefalit, gripp, o'pka yallig'lanishi, toksoplazmoz, gerpes, kandidoz, salmonelloz, saraton, limfoma kabi har xil infeksiyali va infeksiyasiz kasalliklar paydo bo'lishi bilan bog'liq. Bu davr davolash choralari ko'rilmaganida 3 yilgacha, ba'zan bir yil davom etadi.

Yuqish yo'llari va oldini olish

Immun tanqisligi virusi bemordan yoki virus yuqtirgan lekin kasallik belgisi paydo bo'lmagan odamdan yuqadi. Immun tanqisligi virusi bilan zararlanish narkomanlar orasida ko'proq uchraydi. Sterillanmagan tibbiy, kosmetologik, sartaroshlik asbob-uskunalari ham virusning tarqalishiga sabab bo'ladi.

Virus homiladorlik davrida ona qonidan va virus bilan zararlangan ona sutidan ham bolaga yuqishi mumkin. «XXI asr o'lati» deb nom olgan OITS ni davolash, unga qarshi emlash usullari yaratilmagan. Bu xavfli kasallikdan saqlanishning asosiy chorasi virusni yuqtirmaslik uchun sog'lom turmush tarziga rioya qilishdan iborat. 1-dekabr «Umumjahon OITS ga qarshi kurash kuni» deb e'lon qilingan.

Bilimingizni sinang