Oshqozon-ichak kasalliklari va ularning oldini olish

Mavzular

Gastrit va enterit

Oshqozon va ichakning yallig‘lanishi. Ovqatlanish tartibining buzilishi, o‘ta achchiq, sifatsiz tayyorlangan taomlar, spirtli ichimliklarning muntazam iste’mol qilinishi oshqozon shilliq pardasining yallig‘lanishi – gastritga yoki ingichka ichak shilliq pardasining yallig‘lanishi enteritga olib keladi. Bu kasalliklarda qorin og‘rib, ich ketish yoki qabziyat paydo bo‘ladi, ba’zan odamning ko‘ngli aynib, qayt qiladi.

Yuqumli kasalliklar

Oshqozon va ichakning yuqumli kasalliklari. Yuqumli kasalliklar ovqat hazm qilish sistemasiga kasallik tug‘diruvchi mikroorganizmlar ko‘p miqdorda tushib qolganida paydo bo‘ladi.

Botulizm eskirib qolgan go‘shtli oziq-ovqat iste’mol qilinganida ovqatdan zaharlanish oqibatida paydo bo‘ladi. Kasallangan odamga bir necha piyola iliq suv ichiriladi. So‘ngra tomoqqa choy qoshiq yoki barmoq tiqib, sun’iy qusdirish orqali ovqat oshqozondan chiqarib tashlanadi.

Ichburug‘, vabo, ichterlama, yuqumli gepatit kabi kasalliklar mikroblari asosan pashshalar orqali yuqadi. Bu kasalliklar mikroblari ichimlik suvi va ba’zan bemor foydalangan narsalar orqali ham yuqishi mumkin. Yuqumli kasalliklarga qarshi kurashda antibiotik dori-darmonlardan keng miqyosda foydalaniladi.

Ovqatdan zaharlanish

Ovqatdan zaharlanish. Eskirgan mahsulotlarning iste’mol qilinishi ovqatdan zaharlanishga sabab bo‘ladi. Bunday hollarda ovqatni oshqozondan tezroq chiqarib tashlash lozim. Buning uchun yuqorida ko‘rsatilganidek, sun’iy qayt qilish (qusish) paydo qilinadi. Oziq-ovqat mahsulotlarini qayta ishlash va pishirishda gigiyena qoidalariga rioya qilinmaganida kasallik qo‘zg‘atuvchi mikroorganizmlar oziq-ovqat bilan birga organizmga tushib, qorin terlamasi, vabo, ichburug‘ kabi xavfli kasalliklar paydo bo‘lishi mumkin. Oshqozon-ichak kasalliklarining tarqalishiga quduq, daryo, ariq va boshqa ichish uchun foydalaniladigan suv havzalariga oqib tushadigan tashlandiq suvlar sabab bo‘lishi mumkin. Ichak kasalligini qo‘zg‘atadigan mikroorganizmlar pashshalar, bemor foydalangan sochiq, idish-tovoqlar va buyumlar orqali ham tarqaladi.

Organizmning himoya vositalari

Odam organizmi ovqat hazm qilish yo‘llarida kasallik tug‘diruvchi mikroorganizmlarga qarshi himoya vositalari mavjud. Shu jumladan, so‘lak tarkibidagi lizotsim, oshqozon shirasi tarkibidagi xlorid kislota va jigar ishlab chiqaradigan o‘t suyuqligi ko‘pchilik mikroorganizmlarni yo‘q qiladi. Ammo bu moddalar organizmni to‘la-to‘kis himoya qilolmaydi. Kasallik tug‘diruvchi mikroorganizmlar tez ko‘payib ketganida va organizmning himoya vositalariga chidamli mikroorganizmlar paydo bo‘lganida ularga qarshi kurashish uchun turli xil dorilardan foydalaniladi.

Antibiotiklar va foydali flora

Ichak infeksiyalariga qarshi kurashda antibiotiklardan foydalaniladi. Lekin antibiotiklar kasallik tug‘diruvchi bakteriyalar bilan birga foydali bakteriyalar, masalan, ichak tayoqchasi bakteriyasini ham o‘ldiradi. Shu sababdan antibiotik dorilardan faqat shifokor nazorati ostida foydalanish zarur. Ichakdagi foydali mikroorganizmlar kamayib qolganida ovqat hazm bo‘lishi izdan chiqishi mumkin. Sut-qatiq mahsulotlari, sabzavot, meva va yirik tortilgan undan tayyorlangan mahsulotlar foydali ichak florasini ko‘paytirib, ovqat hazm bo‘lishini izga tushirishga yordam beradi.

Parazitar kasalliklar

Oshqozon va ichakning parazitar kasalliklari. Parazit chuvalchanglarning tuxumlari va lichinkalari bilan zararlangan mahsulotlarning iste’mol qilinishi, gigiyena qoidalariga rioya qilmaslik kasallanishga olib keladi. Askarida, bolalar gijjasi, qoramol tasmasimoni, exinokokk eng keng tarqalgan parazit chuvalchanglar hisoblanadi. Parazit chuvalchanglar zararlangan yoki chuvalchanglarning tuxumlari bilan ifloslangan sabzavot, mevalar, go‘sht va boshqa mahsulotlar, shuningdek, parazitlar tuxumlari bilan ifloslangan qo‘l orqali yuqadi.

Spirtli ichimliklarning ta’siri

Spirtli ichimliklar va chekishning ovqat hazm qilishga ta’siri. Spirt oshqozon devoridan qonga so‘rilib, oshqozon bezlari faoliyatini tezlashtiradi, shira ajralishini kuchaytiradi. Buning natijasida spirtli ichimlik ichgan kishining ishtahasi ochilib, ko‘p ovqat yeydi. Lekin keyinchalik bezlar faoliyati pasayib, shira ajralishi kamaya boradi. Ichishga ruju qo‘ygan kishining ishtahasi yo‘qolib, organizmida ovqatning hazm bo‘lishi va so‘rilishi qiyinlashadi. Spirtli ichimliklarni surunkali iste’mol qilish oshqozon shilliq qavatining yallig‘lanishi – gastritni paydo qiladi.

Alkogol ta’sirida jigar hujayralari yallig‘lanib, surunkali jigar kasalligi – gepatit kelib chiqadi. Gepatit alkogol ta’sirida jigar sirroziga (jigar hujayralarining yemirilishi) olib keladi (57-rasm). Bundan tashqari, spirtli ichimliklar fermentativ sistema ishini buzib, organizmda vitamin taqchilligiga sabab bo‘lishi, oshqozonosti bezining yallig‘lanishi (pankreatit)ni keltirib chiqarishi mumkin.

Tamaki va nosning ta’siri

Ovqat hazm qilish sistemasiga tamaki tutuni tarkibidagi nikotin va benzol kabi zaharli moddalar ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu moddalar oshqozon shilliq qavatini yallig‘lantirib, surunkali gastrit, hatto oshqozon yarasini paydo qiladi. Chekish qon tomirlarini toraytirib, shira ajralishini buzadi. Tamaki tutuni og‘iz bo‘shlig‘idagi retseptorlarning sezuvchanligini pasaytiradi. Shu sababdan chekuvchilarning ta’m bilish qobiliyati va ishtahasi pasayadi.

Nos chekish ovqat hazm qilish sistemasiga yanada kuchliroq ta’sir qiladi. Nos tarkibida nikotin va boshqa zaharli moddalar bilan birga ohak va kul ham bo‘ladi. Bu moddalar so‘lak ta’sirida erib, til ostidan qonga so‘riladi. Nosning bir qismi og‘iz bo‘shlig‘idan so‘lak bilan oshqozon va ichakka tushib, ular shilliq pardasi yallig‘lanishiga sabab bo‘ladi. Nos va tamaki chekadigan kishilar orasida og‘iz bo‘shlig‘i, qizilo‘ngach, oshqozon raki ko‘proq uchraydi.

Oldini olish va gigiyena

Yuqumli kasalliklarning oldini olish. Yuqumli kasalliklar va parazit chuvalchanglar yuqishining oldini olish uchun ovqatlanishdan oldin qo‘lni sovunlab yuvish, meva va sabzavotlarni yaxshilab yuvib iste’mol qilish, qaynatilgan suv ichish, go‘sht mahsulotlarini yaxshi pishirib yeyish, mevalarga pashshalar qo‘nmasligi uchun ularni yopiq saqlash lozim.

Gigiyena qoidalariga rioya qilish ovqat hazm qilish organlarining ish faoliyati normal bo‘lishida va oshqozon-ichak kasalliklarining oldini olishda muhim ahamiyatga ega. Hazm qilish organlari gigiyenasi og‘iz bo‘shlig‘i gigiyenasidan boshlanadi. Ovqat hazm qilish organlarini kasallanishdan saqlashda tozalikka va ovqatlanish rejimiga rioya qilish muhim ahamiyatga ega. Aralash ovqatlar oshqozonda taxminan to‘rt soat davomida hazm bo‘ladi. Shuning uchun har to‘rt soatda ovqatlanib turish zarur. Ovqatlanish rejimining buzilishi surunkali gastrit va oshqozon yarasi kabi kasalliklarga sabab bo‘lishi mumkin.

Bilimingizni sinang