XotirAI logotipiXotirAI
🧬 8-sinf · Odam va uning salomatligi · 38-§.

Siydik ajratish organlarining funksiyasi

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Filtratsiya: birlamchi siydik

Buyrakda siydik hosil bo‘lishi. Buyrakda siydik hosil bo‘lishi ikki faza (davr)ga bo‘linadi. Birinchi davr – filtratsiya davri, u birlamchi siydik hosil bo‘lishidan iborat. Bunda nefronlardagi arteriya kapillarlari orqali qonning suyuq qismi filtrlanib, nefron bo‘shlig‘iga (kapsulaga) o‘tadi. Bu jarayonning o‘tishi kapillardagi bosimning yuqori, kapsuladagi bosimning past bo‘lishiga bog‘liq.

Birlamchi siydikning tarkibi qon plazmasining tarkibiga yaqin. Unda faqat oqsil bo‘lmaydi. Chunki u kapillar qon tomirlarining devoridan filtrlanib o‘tmaydi.

Reabsorbsiya: ikkilamchi siydik

Kapsuladagi birlamchi siydik kalavasimon kanalchalarga o‘tadi. Bu kanalchalarning devori orqali birlamchi siydik tarkibidagi qand va aminokislotalar, suv va mineral tuzlarning ko‘p qismi, ya’ni 98,5–99,0 % vena tomirlariga qayta so‘riladi. Bunga reabsorbsiya jarayoni deyiladi. Bu siydik hosil bo‘lishining ikkinchi davri hisoblanadi.

Kanalchalarda qolgan siydik ikkilamchi siydik deyilib, uning tarkibida qoldiq azot, mochevina, kreatinin kabi moddalar, ma’lum miqdorda tuz va suv bo‘ladi.

Sutkalik siydik miqdori

Katta odamning buyrak nefronlarida uzluksiz siydik filtrlanishi natijasida bir sutkada o‘rtacha 100 litr birlamchi siydik hosil bo‘ladi. Uning 98,5–99 litri kalavasimon kanalchalar devori orqali qonga qayta so‘riladi, qolgan 1–1,5 litri esa ikkilamchi siydik sifatida tashqariga chiqariladi.

Siydikning chiqarilishi

Siydikning chiqarilishi. Nefron naychalarida hosil bo‘lgan siydik buyrak kosachalari, so‘ngra buyrak jomi orqali siydik yo‘liga o‘tadi. Siydik yo‘li devorining peristaltik qisqarishi natijasida siydik qovuqda to‘planadi.

Qovuqning siydikdan bo‘shashi reflektor tarzda sodir bo‘ladi. Siydik hajmi 250–300 ml ga yetganida siydikning qovuq devoriga bosimi ortib, qovuq devori retseptorlarida nerv impulslari paydo bo‘ladi. Impulslar orqa miya dumg‘aza bo‘limidagi siydik ajratish markaziga, undan parasimpatik nervlari orqali qovuq devori muskullariga keladi. Qovuq muskullari qisqarib, chiqarish nayi sfinkterlari ochiladi.

Normal sharoitda bir sutkada 4–6 marta siydik chiqariladi. Katta yarimsharlar po‘stlog‘ining peshana qismida joylashgan oliy markaz ixtiyoriy siydik ajralishini boshqaradi.

Siydik tarkibi

Siydik tarkibi. Siydik och sarg‘ish, 95 % suv va 5 % qattiq moddadan iborat. Qattiq moddasi tarkibiga mochevina (2 %), siydik kislota, kreatinin, natriy va kalsiy tuzlari kiradi.

Buyrak kasalliklarida siydikda oqsil paydo bo‘lishi mumkin. Siydik naylari shilliq qavati jarohatlanganida siydikda qon paydo bo‘lib qizaradi. Siydik reaksiyasi go‘sht mahsulotlari ko‘proq iste’mol qilinganida ishqoriy bo‘ladi.

Buyrak funksiyasi boshqarilishi

Buyrak funksiyasining boshqarilishi. Buyrakda siydik hosil bo‘lishi nerv va gumoral yo‘l bilan boshqariladi. Simpatik nerv tolalari buyrak qon tomirlarini toraytirib, siydik ajralishini kamaytiradi. Parasimpatik nerv tolalari esa buyrak qon tomirlarini kengaytirib, siydik ajralishini ko‘paytiradi. Bu nervlarning markazi orqa va bosh miyada joylashgan.

Bosh miyaning pastki sohasida joylashgan gipofiz bezining orqa bo‘lagida sintezlanadigan antidiuretik gormon (ADG) buyrak egri-bugri kanalchalarining devoriga ta’sir etib, reabsorbsiya jarayonini kuchaytiradi va siydik ajralishini kamaytiradi. Qalqonsimon bezda sintezlanadigan tiroksin gormoni, aksincha, reabsorbsiya jarayonini pasaytirib, siydik ajralishini ko‘paytiradi.

Siydik yo‘li kasalliklari

Siydik ajratish organlarining kasalliklari. Siydik ayirish organlarining yallig‘lanish, siydik yo‘lida tosh hosil bo‘lish kasalliklari ko‘p uchrab turadi. Yallig‘lanish tomoq, tish, og‘iz bo‘shlig‘i va boshqa organlardagi infeksiya manbai bilan bog‘liq bo‘lishi, shamollash yoki sovqotish oqibatida yallig‘lanish kuchayishi mumkin.

Buyrak har xil zaharli moddalarga juda sezgir bo‘ladi. Alkogol, qo‘rg‘oshin, simob, naftalin, benzol, hasharotlar zahari buyrak orqali chiqarib yuboriladi. Tibbiyotda ayrim kasalliklarga qarshi qo‘llaniladigan sulfanilamidli dorilar va antibiotiklar ham buyrakka salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Toshlar va buyrak kasalliklari

Moddalar almashinuvining buzilishi ham buyraklar yoki siydik chiqarish yo‘lida tosh paydo bo‘lishiga olib keladi. Bunday toshlar siydik yo‘lini to‘sib qo‘yadi, toshlarning qirralari siydik yo‘li shilimshiq pardasiga ta’sir qilib, kuchli og‘riq paydo qiladi.

Bilimingizni sinang

Birlamchi siydik tarkibi qon plazmasiga yaqin bo‘lsa-da, qaysi modda unda bo‘lmaydi?
  1. Aminokislotalar
  2. Mineral tuzlar
  3. Qand
  4. Oqsil

To‘g‘ri javob: Oqsil. Oqsil kapillar qon tomirlari devoridan filtrlanib o‘tmaydi, shuning uchun birlamchi siydikda bo‘lmaydi.

Kalavasimon kanalchalar devori orqali birlamchi siydik tarkibidagi qand, aminokislotalar, suv va mineral tuzlarning necha foizi qayta so‘riladi?
  1. 50,0–60,0 %
  2. 98,5–99,0 %
  3. 80,0–85,0 %
  4. 90,0–92,0 %

To‘g‘ri javob: 98,5–99,0 %. Reabsorbsiya natijasida moddalarning 98,5–99,0 % vena tomirlariga qayta so‘riladi.

Bir sutkada buyrak nefronlarida 100 litr birlamchi siydik hosil bo‘lib, uning 98,7 litri kalavasimon kanalchalarda qonga qayta so‘rilgan. Necha litr ikkilamchi siydik tashqariga chiqariladi?
  1. 0,3 litr
  2. 2,3 litr
  3. 1,3 litr
  4. 11,3 litr

To‘g‘ri javob: 1,3 litr. Ikkilamchi siydik = 100 − 98,7 = 1,3 litr; bu qoidada ko‘rsatilgan 1–1,5 litr oralig‘iga to‘g‘ri keladi.

Siydikning buyrakdan chiqishi yo‘lini ketma-ketlikda joylashtiring: 1) siydik yo‘li; 2) buyrak jomi; 3) qovuq; 4) buyrak kosachalari.
  1. 4-2-3-1
  2. 2-4-1-3
  3. 4-2-1-3
  4. 4-1-2-3

To‘g‘ri javob: 4-2-1-3. Siydik avval buyrak kosachalariga, so‘ng jomga, undan siydik yo‘liga o‘tib, qovuqda to‘planadi.

Qovuqdan siydik chiqarish refleksi siydik hajmi qancha miqdorga yetganda qovuq devori retseptorlarida nerv impulslari paydo bo‘lishi bilan boshlanadi?
  1. 50–80 ml
  2. 500–600 ml
  3. 250–300 ml
  4. 100–150 ml

To‘g‘ri javob: 250–300 ml. Siydik hajmi 250–300 ml ga yetganda qovuq devoriga bosim ortib, retseptorlar qo‘zg‘aladi.

Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Normal sharoitda bir sutkada 4–6 marta siydik chiqariladi. II. Ixtiyoriy siydik ajralishini katta yarimsharlar po‘stlog‘ining peshana qismidagi oliy markaz boshqaradi. III. Ixtiyoriy siydik ajralishini boshqaruvchi oliy markaz po‘stloqning ensa qismida joylashgan.
  1. Faqat III
  2. I va III
  3. I va II
  4. I, II va III

To‘g‘ri javob: I va II. I va II matnga mos; oliy markaz ensa emas, peshana qismida joylashgan, shuning uchun III noto‘g‘ri.

Buyrak funksiyasini boshqaruvchi omillarni ta’siriga moslang: 1) antidiuretik gormon; 2) tiroksin; 3) simpatik nerv tolalari. a) buyrak qon tomirlarini toraytirib, siydik ajralishini kamaytiradi; b) reabsorbsiyani kuchaytiradi; c) reabsorbsiyani pasaytirib, siydik ajralishini ko‘paytiradi.
  1. 1-a, 2-b, 3-c
  2. 1-b, 2-c, 3-a
  3. 1-c, 2-a, 3-b
  4. 1-b, 2-a, 3-c

To‘g‘ri javob: 1-b, 2-c, 3-a. ADG reabsorbsiyani kuchaytiradi, tiroksin pasaytiradi, simpatik tolalar qon tomirlarini toraytirib siydikni kamaytiradi.

Reabsorbsiyani kuchaytiruvchi antidiuretik gormon (ADG) qayerda sintezlanadi?
  1. Me’da osti bezida
  2. Gipofiz bezining orqa bo‘lagida
  3. Qalqonsimon bezda
  4. Buyrak usti bezida

To‘g‘ri javob: Gipofiz bezining orqa bo‘lagida. ADG gipofiz bezining orqa bo‘lagida sintezlanadi, qalqonsimon bez esa tiroksinni ishlab chiqaradi.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiSiydik ajratish organlarining tuzilishiKeyingi →Nerv sistemasining tuzilishi