XotirAI logotipiXotirAI
🧬 8-sinf · Odam va uning salomatligi · 41-§.

Orqa miyaning tuzilishi va funksiyasi

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Orqa miyaning o‘lchami va joylashuvi

Orqa miya uzunligi katta odamda 40–45 sm, massasi 30–40 g bo‘lib, diametri 1 sm ga yaqin oqish ip shaklida bo‘ladi. Umurtqa pog‘onasi nayi ichida joylashgan kulrang va oq moddadan iborat. Uning markaziy qismi bo‘ylab orqa miya nayi o‘tadi (66-rasm). Nay orqa miya suyuqligi bilan to‘lgan.

66-rasm. Orqa miyaning tuzilishi: chapda – umumiy ko‘rinishi, o‘ngda – har xil bo‘limlarining ko‘ndalang kesimi; 1 – bo‘yin bo‘limi, 2 – ko‘krak bo‘limi, 3 – bel bo‘limi, 4 – dumg‘aza bo‘limi, 5 – po‘sti, 6 – oq moddasi, 7 – kulrang moddasi.
66-rasm. Orqa miyaning tuzilishi: chapda – umumiy ko‘rinishi, o‘ngda – har xil bo‘limlarining ko‘ndalang kesimi; 1 – bo‘yin bo‘limi, 2 – ko‘krak bo‘limi, 3 – bel bo‘limi, 4 – dumg‘aza bo‘limi, 5 – po‘sti, 6 – oq moddasi, 7 – kulrang moddasi.

Orqa miyaning oldingi va orqa yuzasi bo‘ylab o‘tgan chuqur egatchalar uni chap va o‘ng qismlarga bo‘ladi.

Kulrang va oq modda

Orqa miyaning nayini o‘rab turgan markaziy qismi kulrang moddadan iborat. Ko‘ndalang kesmasida miyaning kulrang modda joylashgan qismi kapalak qanotiga o‘xshash. Kulrang modda atrofini oq modda o‘rab turadi. Kulrang modda bir juftdan oldingi va orqa ildizlarni hosil qiladi.

Kulrang modda oraliq va harakatlantiruvchi neyronlar tanasi hamda kalta o‘simtalaridan, oq modda neyronlarning uzun o‘simtalaridan iborat. Oq moddadagi nervlar orqa miya bo‘ylab yuqoriga va pastga yo‘nalgan nerv yo‘llarini hosil qiladi.

Orqa miyaning oldingi va orqa tomoni bo‘ylab oldingi va orqa egatchalari, uning markazidan orqa miya nayi o‘tadi. Egatchalar orqa miyani chap va o‘ng qismga bo‘lib turadi. Orqa miya nayi miya suyuqligi bilan to‘lgan.

Orqa miya nervlari va ildizchalar

Orqa miyadan 31 juft orqa miya aralash nervlari chiqadi. Har qaysi nerv oldingi va orqa ildizchadan boshlanadi. Orqa ildizchalar sezuvchi nervlarning teri, muskullar va ichki organlardagi retseptorlaridan keladigan nervlardan iborat. Sezuvchi neyronlar tanasi to‘planib, orqa miya yonida orqa miya tugunlarini hosil qiladi.

Orqa miyaning oldingi ildizchalari harakatlantiruvchi neyronlarning aksonlaridan iborat. Nerv impulslari orqa ildizchalar orqali retseptorlardan oraliq neyronlarga, ulardan oldingi ildizchalar orqali ishchi organlarga uzatiladi.

Orqa va oldingi ildizchalarning sezuvchi va harakatlantiruvchi nervlari orqa miyadan chiqqach, umurtqa pog‘onasi ikki yonida qo‘shilib, aralash orqa miya nervlarini hosil qiladi. Nervlarning har biri muayyan organ yoki to‘qima ishini boshqaradi.

Reflektorlik funksiyasi

Orqa miyaning funksiyasi. Orqa miya reflektor va o‘tkazish funksiyalarini bajaradi. Uning reflektorlik funksiyasi kulrang modda bilan bog‘liq. Kulrang moddada skelet muskullarining qisqarishini, yurak, oshqozon, qovuq, qon tomirlari, jinsiy bezlar va boshqa ichki organlar ishini boshqaradigan nerv markazlari bo‘ladi.

Nerv markazlari juda ko‘p oraliq neyronlardan iborat. Ular orqali reflektor yoyi o‘tadi, retseptorlardan keladigan nerv signallari qayta tahlil qilinib, nerv impulslariga aylantiriladi va ishchi organlarga uzatiladi.

Refleks markazlari

Orqa miya bel qismida tizza refleksi, ko‘krak bo‘limining yuqorisida ko‘z qorachig‘ini kengaytiruvchi, dumg‘aza qismida siydik ajratuvchi reflekslar markazlari joylashgan.

Tizza refleksi tizza qopqog‘idan pastroqda joylashgan paylarga urilganida oyoqning keskin ko‘tarilishi tarzida namoyon bo‘ladi.

O‘tkazish funksiyasi

Orqa miyaning o‘tkazish funksiyasi uning oq moddasi bilan bog‘liq. Oq moddadagi nervlar orqa miyani bosh miya bilan bog‘laydi. Orqa miyaga keladigan nerv impulslari o‘tkazuvchi yo‘li orqali retseptorlardan orqa miya yuqori qismiga va bosh miyaga o‘tkaziladi. Bosh miyadan keladigan nerv impulslari pastga tushadigan o‘tkazish yo‘li orqali orqa miya quyi bo‘limlari va organlarga o‘tkaziladi.

Orqa miya reflekslarini bosh miya nazorat qilib turadi. Yurak, oshqozon, siydik pufagi, jinsiy bezlar va boshqa organlar ishini orqa miya bosh miya bilan birgalikda boshqaradi.

Orqa miya jarohati

Umurtqa pog‘onasi shikastlanganida, orqa miya jarohatlanganida orqa miya bilan bosh miya o‘rtasida bog‘lanish uziladi. Jarohatlangan odam bosh miyasi yaxshi ishlaydi, lekin nerv markazlari buzilishi oqibatida ko‘pchilik orqa miya reflekslari yo‘qoladi.

Jarohat olgan odam boshini qimirlatadi va chayqaydi, ba’zan qo‘lini harakatlantiradi. Lekin uning tanasining jarohatlangan joyidan past qismlari falaj bo‘lib qoladi, oyoqlari harakatlanmaydi.

Bilimingizni sinang

Katta odamda orqa miyaning uzunligi qancha bo‘ladi?
  1. 40–45 sm
  2. 15–20 sm
  3. 25–30 sm
  4. 60–70 sm

To‘g‘ri javob: 40–45 sm. Katta odamda orqa miya uzunligi 40–45 sm, massasi 30–40 g.

Orqa miyaning kulrang va oq moddasi tarkibi haqida qaysi javob to‘g‘ri?
  1. Kulrang modda neyronlarning uzun o‘simtalaridan, oq modda neyron tanalaridan iborat
  2. Kulrang modda oraliq va harakatlantiruvchi neyronlar tanasi hamda kalta o‘simtalaridan, oq modda uzun o‘simtalardan iborat
  3. Ikkala moddada ham faqat sezuvchi neyronlar tanasi bo‘ladi
  4. Kulrang modda atrofini o‘rab turadi, oq modda esa orqa miya nayini o‘rab turadi

To‘g‘ri javob: Kulrang modda oraliq va harakatlantiruvchi neyronlar tanasi hamda kalta o‘simtalaridan, oq modda uzun o‘simtalardan iborat. Kulrang modda neyron tanalari va kalta o‘simtalardan, oq modda uzun o‘simtalardan iborat; kulrang modda nay atrofida, oq modda uning atrofida joylashadi.

Orqa miyadan necha juft aralash nerv chiqadi?
  1. 12 juft
  2. 43 juft
  3. 31 juft
  4. 24 juft

To‘g‘ri javob: 31 juft. Orqa miyadan 31 juft aralash nerv chiqadi; har biri oldingi va orqa ildizchadan boshlanadi.

Orqa miya tuzilmalarini tarkibiga moslang: 1) orqa ildizchalar; 2) oldingi ildizchalar; 3) orqa miya tugunlari. a) sezuvchi neyronlar tanasining to‘planishidan hosil bo‘ladi; b) harakatlantiruvchi neyronlar aksonlaridan iborat; c) retseptorlardan keluvchi sezuvchi nervlardan iborat.
  1. 1-a, 2-b, 3-c
  2. 1-c, 2-a, 3-b
  3. 1-b, 2-c, 3-a
  4. 1-c, 2-b, 3-a

To‘g‘ri javob: 1-c, 2-b, 3-a. Orqa ildizchalar retseptorlardan keluvchi sezuvchi nervlar, oldingi ildizchalar harakatlantiruvchi aksonlar, tugunlar esa sezuvchi neyron tanalaridan hosil bo‘ladi.

Orqa miyada nerv impulsining yo‘lini ketma-ketlikda joylashtiring: 1) oldingi ildizchalar; 2) retseptorlar; 3) ishchi organ; 4) oraliq neyronlar.
  1. 2-1-4-3
  2. 4-2-1-3
  3. 2-4-3-1
  4. 2-4-1-3

To‘g‘ri javob: 2-4-1-3. Impuls retseptordan oraliq neyronga, undan oldingi ildizcha orqali ishchi organga o‘tadi.

Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Orqa miyaning reflektorlik funksiyasi oq modda bilan bog‘liq. II. O‘tkazish funksiyasi oq modda bilan bog‘liq. III. Nerv markazlari juda ko‘p oraliq neyronlardan iborat.
  1. I va II
  2. Faqat III
  3. I va III
  4. II va III

To‘g‘ri javob: II va III. Reflektorlik funksiyasi kulrang modda bilan bog‘liq, shuning uchun I noto‘g‘ri.

Orqa miya bo‘limlarini ularda joylashgan refleks markaziga moslang: 1) bel qismi; 2) ko‘krak bo‘limining yuqorisi; 3) dumg‘aza qismi. a) siydik ajratuvchi refleks; b) tizza refleksi; c) ko‘z qorachig‘ini kengaytiruvchi refleks.
  1. 1-a, 2-b, 3-c
  2. 1-b, 2-a, 3-c
  3. 1-c, 2-b, 3-a
  4. 1-b, 2-c, 3-a

To‘g‘ri javob: 1-b, 2-c, 3-a. Belda tizza refleksi, ko‘krak yuqorisida qorachiqni kengaytiruvchi, dumg‘azada siydik ajratuvchi refleks markazi bor.

Tizza refleksi qanday namoyon bo‘ladi?
  1. Qo‘lning keskin ko‘tarilishi bilan, tirsakka urilganda
  2. Oyoqning sekin bukilishi bilan, tizza qopqog‘idan yuqoriga urilganda
  3. Oyoqning keskin ko‘tarilishi bilan, tizza qopqog‘idan pastdagi paylarga urilganda
  4. Ko‘z qorachig‘ining torayishi bilan, yorug‘lik tushganda

To‘g‘ri javob: Oyoqning keskin ko‘tarilishi bilan, tizza qopqog‘idan pastdagi paylarga urilganda. Tizza qopqog‘idan pastroqdagi paylarga urilganda oyoq keskin ko‘tariladi.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiNerv sistemasining tuzilishiKeyingi →Bosh miyaning tuzilishi va funksiyasi