Oliy nerv faoliyati, shartli va shartsiz reflekslar

Mavzular

Sechenov va reflektorlik

Oliy nerv faoliyati. Odam va yuksak hayvonlarning barcha xatti-harakatlari muayyan maqsadga qaratilgan bo‘lib, markaziy nerv sistemasining faoliyati uning reflektorlik xususiyati bilan bog‘liq. Nerv sistemasining reflektorlik xususiyatini I.M. Sechenov tushuntirib bergan.

U odamning xatti-harakati va ruhiy holati nerv sistemasining reflektorlik xususiyati bilan bog‘liqligini isbotlab berdi. Uning 1863-yilda chiqqan «Bosh miya reflekslari» asarida ta’kidlanishicha, bosh miya reflekslari o‘zaro chambarchas bog‘langan uchta qismdan iborat.

• Birinchi qism – tashqi muhit ta’sirida sezgi organlarida qo‘zg‘alish hosil bo‘lishi;
• ikkinchi qism – miyada hosil bo‘ladigan qo‘zg‘alish va tormozlanish jarayonlari asosida yuzaga keladigan psixik holatlar (sezgi, taassurot, tasavvur);
• uchinchi qism – odamning xatti-harakati.

Pavlov va oliy nerv faoliyati

I.P. Pavlov I.M. Sechenovning ishlarini davom ettirib, shartsiz va shartli reflekslarni kashf etdi va oliy nerv faoliyati to‘g‘risidagi zamonaviy ta’limotni yaratdi. Uning ko‘rsatishicha, oliy nerv faoliyati ichki muhit doimiyligini saqlashga qaratilgan tuban nerv faoliyatidan farq qiladi.

Oliy nerv faoliyatini ta’minlaydigan nerv bog‘lanishlar bola tug‘ilganidan so‘ng shakllanadi. Bu faoliyat bosh miya katta yarimsharlari po‘stlog‘ining funksiyasidan iborat bo‘lib, odam hayoti davomida shartsiz reflekslar asosida paydo bo‘ladi.

Shartsiz reflekslar

Shartsiz reflekslar. Nasldan naslga o‘tadigan tug‘ma reflekslar shartsiz reflekslar deyiladi. Bunday reflekslar odam yoki hayvonlar hayoti davomida deyarli o‘zgarmasdan qoladi, ya’ni muayyan ta’sirga organizm doimo bir xilda javob beradi.

Masalan, nafas olish doimo nafas chiqarish bilan almashinib turadi, kuchli yorug‘likda ko‘z qorachig‘i torayadi, qorong‘ida kengayadi, ovqat og‘izga tushganda so‘lak ajraladi.

Chaqaloqning ilk nafasi

Shartsiz reflekslarga misol qilib tug‘ilgan chaqaloqning ilk bor nafas olishini keltirish mumkin. Yo‘ldosh bachadon devoridan ko‘chib tushganidan so‘ng chaqaloqning ona organizmi bilan bog‘lanishi uzilib, chaqaloq qonida karbonat angidrid to‘plana boradi.

Bu gazning qondagi miqdorining ortishi uyqu arteriyasi devoridagi retseptorlarda nerv impulslarini paydo qiladi. Nerv impulslari uzunchoq miyadagi nafas olish markazini faollashtiradi.

Nafas olish markazi signallari ta’sirida nafas olish muskullari qisqaradi, ko‘krak qafasi kengayib, nafas olish sodir bo‘ladi. Chaqaloq mustaqil nafas ola boshlaydi.

Reflekslarning moslanishi va instinkt

Shartsiz reflekslar million yillar davomida takomillashgan bo‘lib, yashash muhitining muayyan sharoitiga organizmning moslanishini ta’minlaydi. Shartsiz reflekslar turning barcha individlari, jumladan, hamma odamlar uchun umumiy bo‘lib, ularning muhit sharoitiga bir xil tarzda moslanishiga sabab bo‘ladi.

Lekin sharoit turg‘un bo‘lmaydi, voqea va hodisalar hech qachon bir maromda takrorlanib turmaydi. Bunday sharoitda shartsiz reflekslar foyda bermaydi, hatto tur uchun zararli bo‘lib qolishi mumkin.

Masalan, tipratikanlarning xavf tug‘ilganda dushmandan qochmasdan yumaloq bo‘lib olishi ularni yirtqichlardan himoya qilib kelgan. Lekin XXI asrning o‘rtalaridan boshlab avtomobil yo‘llarining ko‘payishi bilan bu refleks kechasi asfalt yuzasiga isinish uchun chiqadigan jonivorlarning ko‘plab qirilib ketishiga sabab bo‘lmoqda.

Organizmning tug‘ma xatti-harakatlarining asosini shartsiz reflekslar tashkil etadi. Murakkab xatti-harakatlar instinkt deyiladi. Shartsiz reflekslar doimiy bo‘lib, hayot davomida deyarli o‘zgarmaydi. Ular soni va xili barcha odamlar uchun deyarli bir xil bo‘ladi.

Shartsiz reflekslar turlari

Ovqatlanish, himoyalanish, chamalash, jinsiy reflekslar shartsiz reflekslar hisoblanadi.

• Ovqatlanish reflekslari – endi tug‘ilgan chaqaloqning labiga ona ko‘kragining tegishi emish refleksini paydo qiladi. Bunday refleks bolaning og‘ziga so‘rg‘ich solinganda ham vujudga keladi.
• Himoyalanish reflekslari – yo‘talish, aksirish, ko‘zni yumish, issiq ta’sir etganda qo‘lni tortib olish.
• Jinsiy reflekslar – ko‘payish jarayoni bilan bog‘liq reflekslar.
• Chamalash reflekslari – yangi, notanish ta’sirlovchi ta’sirida yuzaga chiqadi: odamning notanish tovushdan sergaklanishi, quloq solib turishi, boshini burib qarashi, qiyo boqishi, o‘ylanib qolishi. Bu reflekslar notanish ta’sirlovchini anglab olishga yordam beradi.

Shartsiz refleks yoyi

Shartsiz reflekslarning reflektor yoyi bosh miya sopi va orqa miya orqali o‘tadi. Ularning hosil bo‘lishida bosh miya katta yarimsharlari po‘stloq qismining ishtiroki shart emas.

Ular tufayli ichki muhitning doimiyligi saqlanadi, ko‘payish sodir bo‘ladi, organizmning bir butunligi ta’minlanadi.

Bilimingizni sinang