Aql-idrok, tafakkur, so‘z va nutq

Mavzular

Hayvonlarda aql-idrok

Aql-idrok va tafakkur. Shartli reflekslarning hosil bo‘lishi va tormozlanishi odam bilan hayvonlarda o‘xshash kechadi. Bosh miyaning tuzilishi va hajmi jihatidan shimpanze va gorilla odamga birmuncha yaqin turadi.

O‘tkazilgan tajribalarda shimpanze bir necha yashiklarni ustma-ust taxlab, shiftga osib qo‘yilgan bananni olgan, uchta buyumdan boshqa ikkitasiga o‘xshamaganini tanlab olgan (73-rasm). Tabiatda gorillalar mayda cho‘plarni sindirib olib, tish kovlaganliklari yoki yassi toshlarni tanlab olib, ularning ustida yong‘oq chaqishgani ma’lum.

Bu kuzatishlar hayvonlar ham turli buyum va hodisalar o‘rtasidagi oddiy bog‘lanishni tushunishlari, ya’ni ularda sodda aql-idrok mavjudligini ko‘rsatadi.

Aql-idrok va miya po‘stlog‘i

Aql-idrok bosh miya katta yarimsharlari po‘stloq qismi faoliyati bilan bog‘liq. Yuksak sutemizuvchilar va odam bosh miya yarimsharlari po‘stlog‘ida juda ko‘p ilonizi egatcha va pushtachalar rivojlangan. Egatcha va pushtalar miya po‘stlog‘i yuzasini kengaytirish vazifasini bajaradi.

Qushlar va tuban sutemizuvchilarda bunday pushtachalar yo‘q, miya po‘stlog‘i yuzasi ham uncha katta bo‘lmaydi. Tajribada kaptar shisha to‘siq orqasida harakatlanayotgan oziqni ko‘rib turgan bo‘lsa ham to‘siqni aylanib o‘tib, oziqni yeyishni uddalay olmagan. Tulki esa buni uddasidan chiqqan (74-rasm).

Aql-idrok narsalar va hodisalar o‘rtasidagi bog‘lanish qonuniyatlarini tushunib, ulardan yangi sharoitda foydalana olish qobiliyatidan iborat.

Tafakkur

Aql-idrok odamda hayvonlarga nisbatan juda yuksak darajada rivojlangan bo‘lib, tafakkur shaklida namoyon bo‘ladi. Tafakkur tufayli fikr vujudga keladi. Fikrlar inson ongida tushunchalarga aylanadi. Tushunchalar asosida xulosa va gipoteza yaratiladi.

Tafakkur – muhit sharoitiga moslanishning eng oliy shakli hisoblanadi.

Tafakkur tufayli organizm tez o‘zgarayotgan sharoitga moslanishi bilan birga, bu o‘zgarishlarni oldindan bilib oladi va ulardan o‘z faoliyatida foydalanadi.

So‘z — shartli ta’sirlovchi

So‘z va nutq. Tafakkur so‘z orqali ifodalanadi. So‘z narsa va hodisalarning tovush signali, ifodasi, ramzi hisoblanadi. Odam sezgi organlari yordamida idrok qiladigan narsa va hodisalarni so‘z orqali ifodalaydi.

So‘z faqat tovush signali emas, ko‘rish signali ham bo‘lishi mumkin. Kar va soqovlar foydalanadigan qo‘l alifbosi xuddi shunday signal hisoblanadi. So‘z odamni atrof-muhit bilan bog‘lash va olamni idrok etish vositasi hisoblanadi. Masalan, «qor», «yomg‘ir», «to‘fon», «chaqmoq» so‘zlarining ma’nosini hamma biladi.

So‘z – shartli ta’sirlovchi hisoblanadi. So‘zlar yordamida shartli reflekslar shakllanadi. Masalan, «limon» so‘zi limonning nordon ta’mini eslatib, so‘lak ajralishini kuchaytiradi.

So‘zning umumlashtirish vazifasi

Bundan tashqari, so‘zlar narsa va hodisalarni umumlashtirish funksiyasini ham bajaradi. Masalan, «stol» so‘zi dastlab bolada muayyan predmet – o‘zi ovqatlanadigan joyni anglatadi.

Keyinchalik u stol so‘zi yozuv stoli, oshxona stoli, televizor qo‘yiladigan stollarga ham tegishli ekanligini bilib oladi. Endi bu so‘z uning uchun umumlashtiruvchi bo‘lib qoladi.

Nutq va uning ahamiyati

So‘z nutq orqali ifoda etiladi. Nutq og‘zaki, yozma, hatto qo‘l harakatlari (soqovlarda) yordamida ifoda etiladi. Nutq orqali ayrim odamlar va insoniyat to‘plagan tajribani boshqalar bilib oladi, insoniyat yaratgan ma’naviy va madaniy boyliklar avloddan avlodga o‘tkaziladi, fan, texnika va madaniyatning uzluksiz rivojlanishiga imkoniyat yaratiladi.

Odamning nutq qobiliyati irsiylanadigan xususiyat, lekin muayyan yoshgacha so‘zlashga o‘rgatilmagan bola soqov bo‘lib qoladi.

So‘zlar, ya’ni til buyum va hodisalarga bevosita murojaat qilmasdan, avvalgi o‘rganilgan bilimlar asosida yangi bilimlar hosil qilishga imkon beradi. Til orqali fikrlash fan, madaniyat va barcha insoniyat taraqqiyotining asosi hisoblanadi.

Abstrakt fikrlash va nutq markazi

So‘z vositasida odam faqat predmetlar yoki ularning belgi va xususiyatlarini umumlashtirib qolmasdan, tabiatda sodir bo‘lib turadigan voqea va hodisalarni, o‘zining his-tuyg‘ularini ifodalaydi. Odam so‘zlar orqali fikrlaydi. So‘zlar odamga abstrakt, ya’ni narsa va hodisalarning o‘zi bo‘lmasa ham ular to‘g‘risida fikrlashga imkon beradi.

Odamning nutq qobiliyati chaqaloqlik davridayoq rivojlangan bo‘ladi. Lekin bola odamlardan ajralib qolganida uning gapirish qobiliyati namoyon bo‘lmaydi. Bola 5–6 yoshgacha gapirishga o‘rganmasa nutq markazi funksiyasi pasayib, bola aqliy rivojlanishdan orqada qoladi.

Nutq markazlari

Odam nutqining shakllanishi bosh miyaning bir qancha qismlari bilan bog‘liq. Odam og‘zaki nutqining shakllanishi chap miya yarimsharlarining peshana qismi, yozma nutqi esa chap yarimsharlar peshana va ensa qismi bilan bog‘liq.

O‘ng va chap yarimsharlar simmetrik qismlarini bog‘lab turuvchi nerv tolalari har ikkala yarimsharning o‘zaro muvofiqlashib ishlashini ta’minlaydi.

Bilimingizni sinang