Uyqu va uning ahamiyati

Mavzular

Uyquning ahamiyati

Ishlab charchagan odam kuch to‘plashi, normal hayot faoliyatini davom ettirishi uchun uxlab dam olishi lozim. Odam hayotining uchdan bir qismi uyquda o‘tadi. Uyqusizlik og‘ir psixik kasallikka olib keladi. Tajribada it ovqatsiz 20–25 kun, uyqusiz 10–12 kun yashagan.

Uyquning tavsifi va sikllari

Uyqu — organizmning atrof-muhitga reaksiyasining pasayishi bilan bog‘liq tabiiy fiziologik holat. Uyqu — siklli hodisa. Odatdagi 7–8 soatli uyqu 4–5 sikldan iborat. Uyquning har bir sikli esa sekin va tez uyqu bosqichlaridan iborat.

Odam uyqusi sekin uyqu fazasidan boshlanadi. Bu fazada nafas olish, tomir urishi, ko‘z harakati sekinlashadi, moddalar almashinuvi va tana harorati pasayadi, muskullar bo‘shashadi.

Tez uyqu va tush

Tez uyqu uxlagandan 1–1,5 soat keyin boshlanib, 10–15 minut davom etadi, keyin yana sekin uyqu bilan almashinadi. Tez uyqu fazasida odam tez-tez va chuqur nafas ola boshlaydi, ichki organlar faoliyati kuchayadi, ayrim muskullar qisqarishi tufayli ko‘z, qo‘l va oyoqlar harakatga keladi. Odam tush ko‘ra boshlaydi va ko‘zlari xuddi film ko‘rayotgandek harakatlanib turadi. Tez uyquda odam fantaziyaga boy tush ko‘radi.

Tush ko‘rish bosh miya bilan bog‘liq. Tushda haqiqatda sodir bo‘lgan va lekin kishi eslab qololmagan voqealar aralash-quralash bo‘lib ketadi. I.M. Sechenov fikricha, «Tush ko‘rish — mantiqli taassurotlarning mantiqsiz kombinatsiyasidan iborat». Odam sekin uyquda ham tush ko‘radi. Lekin uning tushi kam hissiyotli, mantiqli va fikrlash shaklida bo‘ladi.

Uyquning fiziologik tabiati

Uyqu va uyg‘oqlik bosh miya sopidagi bir guruh neyronlar bilan bog‘liq. Neyronlar uyquda harakatlarning tormozlanishini ta’minlaydi. Tajribada bu neyronlar qitiqlanganida tez uyqudagi hayvon boshini ko‘tarib, ko‘rinmaydigan narsa orqasidan keta boshlagan, ya’ni hayvon tushida ko‘rayotgan voqeani takrorlagan. Uyg‘oqlikni boshqaradigan nerv hujayralariga ta’sir qilinganida uxlayotgan hayvon uyg‘onib, hushyor tortadi.

Fiziologik jihatdan uyqu nerv hujayralarini toliqishdan saqlaydigan chuqur himoya tormozlanishidan iborat. Uyqu miya yarimsharlari po‘stlog‘i va oraliq miyadagi nerv markazlarini tormozlaydi. Faqat nafas olish, yurak urishi kabi hayot uchun muhim bo‘lgan organlarning ishini boshqaradigan uzunchoq miyadagi nerv markazlari ishlab turadi.

Uyquning buzilishi

Uyquning buzilishi uyquchanlik va uyqusizlikdan iborat. Uyquchanlik ko‘pincha og‘ir yuqumli kasalliklardan keyin, kamqonlik va bosh miya kasalliklarida kuzatiladi.

Uyqusizlik kam harakatlanish, organizmning jismoniy toliqmaganligi bilan bog‘liq. Televideniye, radio, kino, video axborotdan ko‘proq foydalanishga intilish ham nerv sistemasini toliqtirib, uyquni buzadi.

Uyqu yaxshi bo‘lishi uchun organizmning sutkalik maromini buzmaslik, jismoniy va aqliy og‘ir ishlarni ertalab va kunduzi bajarish, kechqurun uxlashdan oldin ko‘p ovqatlanmaslik, ochiq havoda biroz sayr qilish lozim.

Uyqu xillari

Sutka davomida normal uyqu fiziologik uyqu deyiladi. Sutka davomida chaqaloq 21–22 soat, bola bir yoshda 16–17 soat, 6–7 yoshda 12–13 soat, 13–14 yoshda 9,5–10 soat, katta yoshdagi odam 7–8 soat uxlashi kerak.

Boshqa odam yoki gipnoz ta’sirida yuzaga keladigan uyqu gipnotik uyqu bo‘ladi. Gipnoz ta’sirida yarimsharlar po‘stlog‘idagi nerv markazlarining hammasi emas, balki ma’lum qismi tormozlanadi. Har xil kimyoviy moddalar ta’sirida bosh miya nerv markazlarida tormozlanishning paydo bo‘lishi narkotik uyqu deyiladi.

Oyparastlik va letargik uyqu

Oyparastlik va letargik uyqu kasallik hisoblanadi. Oyparastlikda odam tunda uyqudan turib yuradi, har xil ishlarni bajaradi, ba’zan devor ustida yuradi yoki ko‘chaga chiqib, qaytib kelib yotadi. Ertasiga hech narsani eslay olmaydi.

Letargik uyqu to‘satdan chuqur uyquga ketishdan iborat. Bu holat nerv sistemasining o‘ta qo‘zg‘aluvchanligi va tormozlanish, o‘ta charchash, bosh miyaning shikastlanishi, kuchli hayajonlanish, qattiq qo‘rqish va chuqur qayg‘u bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Letargik uyquda nafas olish va yurak urishi sekinlashib qoladi. Odam hech narsani, hatto og‘riqni ham sezmaydi. Letargik uyqu bir necha soat, kun, hafta, oy va hatto yillar davom etishi mumkin. Uyg‘onish ham xuddi uyquga ketish singari to‘satdan sodir bo‘ladi.

Bilimingizni sinang