Ko‘rish organlarining funksiyasi

Mavzular

Ko‘z – optik kamera

Ko‘zni optik kameraga o‘xshatish mumkin. Uning to‘r pardasi yorug‘likka sezgir ekran, ko‘z gavhari va shox parda yorug‘likni sindiruvchi muhit hisoblanadi. Kamalak parda orqasida joylashgan kipriksimon muskullar ko‘z gavhari qavariqligini o‘zgartirib, yorug‘lik nurlarini ko‘proq yoki kamroq sinishini ta’minlaydi. Ko‘z gavhari o‘z egikligini o‘zgartirib, predmetdan tushadigan nurlarning to‘r pardada fokuslash jarayoni akkomodatsiya deyiladi. Akkomodatsiya tufayli buyumlar uzoq yoki yaqin turishiga qaramasdan, aniq ko‘rinadi.

Stereoskopik ko‘rish va ko‘rish o‘tkirligi

Biz narsalarga har ikkala ko‘zimiz bilan qaraymiz. Lekin narsa bitta bo‘lib ko‘rinadi. Narsaning tasviri ikkala ko‘zning bir xil joyiga, ya’ni sariq dog‘ga tushganida bitta bo‘lib ko‘rinishi stereoskopik ko‘rish deyiladi.

Ko‘zning ikki nuqtani ular orasidagi eng kam masofada ajrata olish xususiyati ko‘rish o‘tkirligi, ya’ni ko‘rish kuchi deyiladi.

Yaqinni va uzoqni ko‘rish

Ko‘rishning buzilishi ko‘pincha tug‘ma uzoqni yoki yaqinni ko‘rishdan iborat. Uzoqni aniq ko‘radigan odam yaqinga qaraganida buyum tasviri sariq dog‘dan keyinroqda hosil bo‘ladi (83-rasm). Shuning uchun u yaqindagi buyumlarni aniq ko‘rolmaydi. Yaqinni ko‘radigan odam uzoqqa qaraganida buyumning tasviri sariq dog‘dan oldinda hosil bo‘lganidan uzoqni aniq ko‘rolmaydi. Tug‘ma yaqinni ko‘rish ko‘z kosasining cho‘ziq bo‘lishi, tug‘ma uzoqni ko‘rish esa ko‘z kosasining qisqa bo‘lishi bilan bog‘liq. Ko‘rish buzilganida shifokor maxsus ko‘zoynak taqishni tavsiya qiladi.

Albinizm, shabko‘rlik va katarakta

Ko‘zning kamalak pardasidagi melanin pigmenti ko‘z rangini belgilaydi. Pigment bo‘lmaganida yorug‘lik faqat qorachiq orqali emas, balki kamalak parda orqali ham ko‘z soqqasiga o‘tadi. Pigmentning bo‘lmasligi natijasida ko‘zning ko‘rish qobiliyati ancha pasayadi va albinizm kasalligi rivojlanadi.

Ko‘z kasalliklari qatoriga ko‘zning qorong‘ida ko‘rish qobiliyatining buzilishi – shabko‘rlik ham kiradi. Shabko‘r odam kunduzi yaxshi ko‘radi, lekin qorong‘ilikda ko‘rmaydi. Kasallik ko‘z to‘r pardasi tayoqchasimon hujayralaridagi o‘zgarishlar yoki hujayralar tarkibidagi rodopsin (tug‘ma shabko‘rlik), yoki ovqat tarkibida A vitaminining yetishmasligi yoki glaukoma, ko‘rish nervi atrofiyasi va boshqa ko‘z kasalliklari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Keksalikda qon tomirlar sklerozi ta’sirida ko‘z pardasining qon bilan ta’minlanishi buzilib, ko‘z xiralashib qoladi. Keksalikda sodir bo‘ladigan o‘zgarishlar ko‘z gavharining xiralashuvi – kataraktasiga sabab bo‘ladi.

Ko‘z zararlanganda birinchi yordam

Ko‘zga xas-cho‘p, chang va boshqa narsalar tushib qolganida ko‘zni yuvish, qovoqlarni yuqoriga yoki pastga tortib, ularning ostidagi narsani toza ro‘molchaning uchi yoki ho‘llangan toza paxta bilan olib tashlash lozim. Ko‘z qattiq jarohat olganida, uni yuvish yoki ko‘zga tushgan narsalarni chiqarishga urinmaslik kerak. Jarohatlangan ko‘zni toza bint bilan bog‘lab, bemorni shifoxonaga yotqizish lozim.

Ko‘rish gigiyenasi

Ko‘rishning buzilmasligi uchun kam yoritilgan xonada o‘qimaslik, ko‘zni zo‘riqtiradigan ishlar bilan ko‘p shug‘ullanmaslik kerak. Yozish, o‘qish, bichish va tikish kabi ishlarni bajarganda qog‘oz, kitob yoki narsalarni ko‘zdan 40 cm narida tutish lozim. Harakatlanayotgan transportda, ayniqsa, avtobusda o‘qish mumkin emas. Chunki harakatlanayotgan transportda kitobning doimo qimirlab turishi ko‘zni toliqtirib, ko‘rishning buzilishiga sabab bo‘ladi.

Kitob o‘qiyotganda yoki xat yozayotganda xonaning yoritilganligiga katta e’tibor berish kerak. Stolga yorug‘lik chap tomondan tushishi lozim. Ishxonada kunduzgi yorug‘lik beruvchi lampalardan foydalanish zarur.

Ko‘zga zararli omillar

Ko‘rish organizmda A vitamini yetishmasligi sababli ham buzilishi mumkin. Alkogol va chekish ko‘zga salbiy ta’sir qiluvchi omillardan hisoblanadi. Tamaki tarkibidagi nikotin va boshqa moddalar ko‘rish nervlariga zarar yetkazadi. Shamolda, iflos qo‘l, kir sochiq yoki boshqa sabablar tufayli ko‘zga mikroblar tushib qolganida yallig‘lanish – konyunktivit paydo bo‘ladi.

Bilimingizni sinang