XotirAI logotipiXotirAI
🧬 9-sinf · Biologiya · 10-§.

Hujayrani o‘rganish usullari

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Yorug‘lik mikroskopiyasi

Hozirgi zamon sitologiya fanining juda ko‘p zamonaviy tadqiqot usullari bo‘lib, ular turli-tuman hujayralarning nozik tuzilmalarini va unda kechadigan jarayonlarni o‘rganish imkonini beradi.

Yorug‘lik mikroskopiya usuli. Yorug‘lik mikroskopining asosiy qismlari obyektiv va okulyardan iborat. Mikroskopning eng muhim qismi obyektiv bo‘lib, kuzatilayotgan predmetni kattalashtirib beradi. Okulyarlar ham linzalar tizimidan iborat bo‘lib, ular o‘rganilayotgan predmetning tasvirini kattalashtirishda ishtirok etadi. Dastlabki mikroskoplar obyekt tasvirini 10–40 martagacha kattalashtirib bergan. Odatda yorug‘lik mikroskoplari tasvirni 10–2000 martagacha kattalashtiradi.

Mikroskopning ko‘rish kuchi

Mikroskopning muhim tomoni, kattalashtirish emas, balki uni ko‘rish kuchi yoki ko‘rish xususiyati hisoblanadi. Mikroskopning ko‘rish kuchi ikki nuqtani farq qilish uchun zarur bo‘lgan minimum masofa bilan aniqlanadi. Bu nuqtalar bir-biriga juda yaqin bo‘lgan vaqtda ulardan chiqadigan yorug‘lik to‘lqinlari bir vaqtda qaytadi va odamning ko‘zi ikkita emas, balki bitta tasvirni ko‘radi.

Bir xil kattalashtiradigan mikroskopning ko‘rish kuchi qancha katta bo‘lsa, o‘rganilayotgan obyektning mayda bo‘laklarini shuncha aniq o‘rganish mumkin. Yorug‘lik mikroskoplari obyektni 2000 martagacha kattalashtiradi (16- rasm).

16- rasm. Yorug‘lik mikroskopi. 17- rasm. Elektron mikroskop. Elektron mikroskopiya usuli. Hozirgi davrda ko‘rish qobi liyati eng yuqori hisoblangan asboblardan biri elektron mikroskop- dir. Ular tasvirni 200000 martagacha kattalashtirib beradi. Bunda o‘rganilayotgan obyektning tasviri yorug‘lik nurlarida emas, balki
16- rasm. Yorug‘lik mikroskopi. 17- rasm. Elektron mikroskop. Elektron mikroskopiya usuli. Hozirgi davrda ko‘rish qobi liyati eng yuqori hisoblangan asboblardan biri elektron mikroskop- dir. Ular tasvirni 200000 martagacha kattalashtirib beradi. Bunda o‘rganilayotgan obyektning tasviri yorug‘lik nurlarida emas, balki

Elektron mikroskopiya

Elektron mikroskopiya usuli. Hozirgi davrda ko‘rish qobiliyati eng yuqori hisoblangan asboblardan biri elektron mikroskopdir. Ular tasvirni 200000 martagacha kattalashtirib beradi. Bunda o‘rganilayotgan obyektning tasviri yorug‘lik nurlarida emas, balki elektronlar oqimi yordamida hosil qilinadi.

Elektron mikroskop yordamida hujayraning o‘ta nozik tuzilmalarini aniqlash imkoni mavjud. Uning yordamida ribosomalar, endoplazmatik to‘r, mikronaychalar kashf etilgan. Keyingi yillarda elektron mikroskopning takomillashtirilishi natijasida uch o‘lchamli tasvirlar, ya’ni strukturalarning fazoviy tasvirlarini olishga muvaffaq bo‘lindi (17- rasm).

Sitokimyoviy usul va sentrifugalash

Hujayra tarkibidagi turli-tuman kimyoviy moddalarni aniqlash uchun sitokimyoviy usullaridan keng foydalaniladi. Buning uchun turli xil bo‘yoqlar ishlatiladi. Ular yordamida hujayra tarkibidagi oqsillar, nuklein kislotalar, yog‘lar, uglevodlar, vitaminlar, metall tuzlarining faqat miqdorinigina emas balki hujayrada joylashishini ham aniqlash mumkin. Bu usul hujayraning kimyoviy tarkibi va unda kechadigan biokimyoviy jarayonlarni o‘rganishga yordam beradi.

Tirik organizmlarning organ va to‘qimalarini maydalab (bir xil massa hosil bo‘lguncha), ulardan sentrifugalash usuli yordamida hujayraning organoidlarini ayrim-ayrim holda (yadro, xloroplast, mitoxondriya, ribosoma) ajratib olinadi va ularning xususiyatlari o‘rganiladi.

Demak, hujayrani o‘rganishda turli xil usullardan foydalanish mumkin. Ular yordamida hujayra haqida juda ko‘p qiziqarli ma’lumotlar olingan.

Bilimingizni sinang

Yorug‘lik mikroskopining eng muhim qismi qaysi va u qanday vazifani bajaradi?
  1. Obyektiv — kuzatilayotgan predmetni kattalashtirib beradi
  2. Okulyar — kuzatilayotgan predmetni yoritadi
  3. Okulyar — elektronlar oqimini hosil qiladi
  4. Obyektiv — preparatni bo‘yaydi

To‘g‘ri javob: Obyektiv — kuzatilayotgan predmetni kattalashtirib beradi. Mikroskopning eng muhim qismi obyektiv bo‘lib, predmetni kattalashtiradi.

Mikroskopning ko‘rish kuchi nima bilan aniqlanadi?
  1. Preparatni bo‘yash vaqti bilan
  2. Obyektivning rangi bilan
  3. Ikki nuqtani farq qilish uchun zarur bo‘lgan minimum masofa bilan
  4. Tasvirning necha marta kattalashishi bilan

To‘g‘ri javob: Ikki nuqtani farq qilish uchun zarur bo‘lgan minimum masofa bilan. Ko‘rish kuchi ikki nuqtani alohida ko‘rish uchun zarur minimum masofa bilan belgilanadi.

Ikki nuqta bir-biriga juda yaqin bo‘lganda odam ko‘zi nima uchun ularni ikkita emas, bitta tasvir sifatida ko‘radi?
  1. Chunki okulyar linzalari tasvirni ikkiga bo‘ladi
  2. Chunki obyektiv tasvirni 10–40 martaga kamaytiradi
  3. Chunki ulardan chiqadigan yorug‘lik to‘lqinlari bir vaqtda qaytadi
  4. Chunki nuqtalar elektronlar oqimi bilan yoritiladi

To‘g‘ri javob: Chunki ulardan chiqadigan yorug‘lik to‘lqinlari bir vaqtda qaytadi. Yaqin nuqtalardan chiqqan yorug‘lik to‘lqinlari bir vaqtda qaytgani uchun ko‘z bitta tasvirni ko‘radi.

Mikroskop haqidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Mikroskopning muhim tomoni kattalashtirish emas, balki ko‘rish kuchi; II. Bir xil kattalashtirishda ko‘rish kuchi katta bo‘lsa, mayda bo‘laklar shuncha aniq ko‘rinadi; III. Yorug‘lik mikroskoplari obyektni 200000 martagacha kattalashtiradi.
  1. II va III
  2. I va III
  3. I, II va III
  4. I va II

To‘g‘ri javob: I va II. Yorug‘lik mikroskoplari 2000 martagacha kattalashtiradi; 200000 elektron mikroskopga xos, shuning uchun III noto‘g‘ri.

Elektron mikroskopda o‘rganilayotgan obyektning tasviri nima yordamida hosil qilinadi?
  1. Elektronlar oqimi yordamida
  2. Rangli bo‘yoqlar yordamida
  3. Yorug‘lik nurlari yordamida
  4. Sentrifuga kuchi yordamida

To‘g‘ri javob: Elektronlar oqimi yordamida. Elektron mikroskopda tasvir yorug‘lik nurlarida emas, elektronlar oqimi yordamida hosil bo‘ladi.

Quyidagi tuzilmalardan qaysilari elektron mikroskop yordamida kashf etilgan?
  1. Oqsillar, yog‘lar, uglevodlar
  2. Ribosomalar, endoplazmatik to‘r, mikronaychalar
  3. Po‘kak katakchalari, eritrositlar, bakteriyalar
  4. Protoplazma, yadro, sellula

To‘g‘ri javob: Ribosomalar, endoplazmatik to‘r, mikronaychalar. Elektron mikroskop yordamida ribosomalar, endoplazmatik to‘r va mikronaychalar kashf etilgan.

Sitokimyoviy usulda turli bo‘yoqlar yordamida hujayradagi moddalarning nimasini aniqlash mumkin?
  1. Miqdorini ham, hujayrada joylashishini ham
  2. Faqat tezlik va hajmini
  3. Faqat joylashishini
  4. Faqat miqdorini

To‘g‘ri javob: Miqdorini ham, hujayrada joylashishini ham. Bo‘yoqlar moddalarning miqdorini ham, hujayrada joylashishini ham aniqlashga imkon beradi.

Maydalangan organ va to‘qimalardan hujayra organoidlarini (yadro, xloroplast, mitoxondriya, ribosoma) ayrim-ayrim ajratib olishda qaysi usul qo‘llanadi?
  1. Sentrifugalash
  2. Sitokimyoviy bo‘yash
  3. Yorug‘lik mikroskopiyasi
  4. Elektron mikroskopiya

To‘g‘ri javob: Sentrifugalash. Organoidlar sentrifugalash usuli yordamida ayrim-ayrim ajratib olinadi.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiHujayrani o‘rganish tarixi va hujayra nazariyasiKeyingi →Eukariot hujayralar