XotirAIOqsil tarkibi. Oqsil tuzilishi
Mavzular
Oqsillarning turga xosligi
Har bir tirik organizmda ko‘plab turli-tuman oqsillar bo‘ladi. Shu bilan birga har bir turda faqat uning o‘ziga xos, alohida oqsillar bo‘ladi. Har xil hayvon turlarida bir xil vazifani bajaradigan oqsillarning o‘zi ham bir-biridan farq qiladi.
Masalan, barcha umurtqali hayvonlar – baliqlar, suvda ham quruqlikda yashovchilar, qushlar, sut emizuvchilarning eritrotsitlarida gemoglobin oqsili bo‘ladi, u barcha hayvonlarda bir xil vazifani bajaradi, ya’ni kislorod tashiydi. Biroq, har bir turdagi hayvonning o‘ziga xos, alohida tuzilishi va xossalari jihatidan boshqa hayvonlarning gemoglobinidan farq qiladigan gemoglobini bor.
Oqsil xilma-xilligi va o‘lchami
Oqsillarning nihoyat darajada xilma-xil bo‘la olishini izohlab berish uchun oqsillardagi aminokislotalarning tarkibi, aminokislota halqalarining soni, polipeptid zanjirida navbatlanib borish tartibi jihatidan bir-biridan farq qilishini hisobga olish kerak.
Bitta aminokislotaning kattaligi 0,35–0,37 nm ga tengligini hisobga oladigan bo‘lsak, ravshanki, bir necha yuz aminokislota qoldig‘idan tarkib topgan oqsil makromolekulasi uzunligi bir necha o‘nlab nanometrlarga borishi mumkin edi. Lekin oqsil molekulalarining o‘lchamlari ancha kichik. Ulardan ba’zilarining diametri 5–7 nm keladigan sharchalar ko‘rinishida bo‘ladi. Oqsil polipeptid zanjiri ma’lum bir qonuniyat asosida buralgan, ma’lum bir ko‘rinishda to‘plangan.
Birlamchi va ikkilamchi tuzilish
Oqsil molekulasining tuzilishini to‘la izohlab berish uchun uning birlamchi, ikkilamchi, uchlamchi tuzilishlarini bilish kerak. Bulardan birinchisi eng oddiysi polipeptid zanjiri, ya’ni peptid bog‘lar bilan o‘zaro bog‘langan aminokislotalar zanjiridan iboratdir. Bu tuzilish oqsilning birlamchi tuzilishi deb ataladi. Birlamchi tuzilishda aminokislotalar o‘zaro peptid bog‘i orqali birikkan bo‘ladi.
Polipeptid zanjiri ko‘pincha to‘liq va qisman spiral bo‘lib buraladi. Bu oqsilning ikkilamchi tuzilishidir. Bunda aminokislota radikallari spiral tashqarisida qoladi. Spiral o‘ramlari zich bo‘lib joylashadi. Bir marta buralgan spiralda turgan NH-guruhlari bilan qo‘shni o‘ramdagi CO-guruhi o‘rtasida vodorod bog‘lari hosil bo‘ladi. Vodorod bog‘lari kovalent bog‘larga qaraganda ancha bo‘sh, lekin ular juda ko‘p takrorlanadi, shu sababli mustahkam bog‘ hosil qiladi. Ikkilamchi tuzilishli oqsillarga keratin, kollagen misol bo‘la oladi.
Uchlamchi va to‘rtlamchi tuzilish
Polipeptid spirali yana taxlanib boradi. U har bir oqsilda ma’lum ravishda, o‘ziga xos tarzda o‘raladi. Natijada uchlamchi tuzilishi deb ataladigan shakl vujudga keladi. Aminokislota radikallari orasida vujudga keladigan gidrofob bog‘lar uchlamchi tuzilishni saqlab turadi. Uchlamchi tuzilishli oqsilga mushak oqsili — mioglobin misoldir. Ikkilamchi va uchlamchi tuzilishlar hosil bo‘lishida vodorod, ionli, disulfid, gidrofob bog‘lar muhim rol o‘ynaydi.
Oqsilning to‘rtlamchi tuzilishi — bir necha polipeptid zanjiridan tuzilgan murakkab oqsillarda kuzatiladi. Bu zanjirlar gidrofob, ionli, vodorod bog‘lar orqali birikkan. Muhit sharoitiga qarab bu bo‘laklar qo‘shilib (assotsiatsiya) yoki ajralishib (dissotsiatsiya) turadi. Bunga gemoglobin misol bo‘ladi (64- betdagi 21- rasm).
Bilimingizni sinang
Barcha umurtqali hayvonlar gemoglobini haqida qaysi javob to‘g‘ri?
- Faqat sut emizuvchilarning eritrotsitlarida bo‘ladi
- Vazifasi ham, tuzilishi ham barcha turlarda bir xil
- Vazifasi turlarga qarab farq qiladi, tuzilishi bir xil
- Vazifasi bir xil (kislorod tashish), tuzilishi va xossalari esa turga xos
To‘g‘ri javob: Vazifasi bir xil (kislorod tashish), tuzilishi va xossalari esa turga xos. Gemoglobin hamma umurtqalilarda kislorod tashiydi, lekin har bir turning gemoglobini o‘ziga xos.
Bitta aminokislotaning kattaligi qancha?
- 0,35–0,37 nm
- 3,5–3,7 nm
- 5–7 nm
- 0,035–0,037 nm
To‘g‘ri javob: 0,35–0,37 nm. Bitta aminokislotaning kattaligi 0,35–0,37 nm.
Bir necha yuz aminokislotali oqsil makromolekulasi nima uchun o‘nlab nanometr uzunlikda emas, balki ancha kichik o‘lchamli bo‘ladi?
- Oqsilda aminokislotalar faqat bitta qatorda joylashgani uchun
- Polipeptid zanjiri uzilib, bo‘laklarga ajralgani uchun
- Polipeptid zanjiri qonuniyat asosida buralib, ma’lum ko‘rinishda to‘plangani uchun
- Aminokislotalar oqsilda bo‘linib ketgani uchun
To‘g‘ri javob: Polipeptid zanjiri qonuniyat asosida buralib, ma’lum ko‘rinishda to‘plangani uchun. Polipeptid zanjiri ma’lum qonuniyat asosida buralib, ixcham shaklga (masalan, sharcha) to‘planadi.
Oqsilning birlamchi tuzilishi nimadan iborat?
- Spiral bo‘lib buralgan polipeptid zanjiridan
- Peptid bog‘lar bilan bog‘langan aminokislotalar zanjiridan
- Taxlanib o‘ralgan polipeptid spiralidan
- Bir necha polipeptid zanjirining birikuvidan
To‘g‘ri javob: Peptid bog‘lar bilan bog‘langan aminokislotalar zanjiridan. Birlamchi tuzilish – peptid bog‘lar bilan bog‘langan aminokislotalar zanjiri.
Vodorod bog‘lari kovalent bog‘larga qaraganda bo‘sh bo‘lsa-da, ikkilamchi tuzilishni nima uchun mustahkam qiladi?
- Ular juda ko‘p takrorlanadi
- Ular peptid bog‘ni almashtirib turadi
- Ular faqat spiral tashqarisida hosil bo‘ladi
- Ular kovalent bog‘dan kuchliroq bo‘ladi
To‘g‘ri javob: Ular juda ko‘p takrorlanadi. Har bir bog‘ bo‘sh bo‘lsa-da, ular ko‘p marta takrorlanib, mustahkam bog‘ hosil qiladi.
Oqsil tuzilish darajasini misol bilan moslang: 1) ikkilamchi tuzilish; 2) uchlamchi tuzilish; 3) to‘rtlamchi tuzilish. a) mioglobin; b) gemoglobin; c) keratin, kollagen.
- 1-a, 2-b, 3-c
- 1-b, 2-a, 3-c
- 1-c, 2-a, 3-b
- 1-c, 2-b, 3-a
To‘g‘ri javob: 1-c, 2-a, 3-b. Ikkilamchi – keratin, kollagen; uchlamchi – mioglobin; to‘rtlamchi – gemoglobin.
Oqsil tuzilish darajalarining hosil bo‘lish ketma-ketligini joylashtiring: 1) polipeptid spirali yana taxlanib o‘raladi; 2) aminokislotalar peptid bog‘lar bilan zanjir hosil qiladi; 3) bir necha polipeptid zanjiri birikadi; 4) zanjir spiral bo‘lib buraladi.
- 2-1-4-3
- 4-2-1-3
- 2-4-3-1
- 2-4-1-3
To‘g‘ri javob: 2-4-1-3. Avval aminokislotalar zanjiri, so‘ng spiral, keyin spiralning taxlanishi, oxirida bir necha zanjirning birikuvi.
Aminokislota radikallari orasida vujudga keladigan qaysi bog‘lar oqsilning uchlamchi tuzilishini saqlab turadi?
- Peptid bog‘lar
- Fosfodiefir bog‘lar
- Glikozid bog‘lar
- Gidrofob bog‘lar
To‘g‘ri javob: Gidrofob bog‘lar. Radikallar orasidagi gidrofob bog‘lar uchlamchi tuzilishni saqlaydi.
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash