XotirAIOqsillarning xossalari
Mavzular
Oqsillarning molekular massasi
Oddiy va murakkab oqsillar
Tirik organizmlar hujayrasidan turli tuman oqsillar ajratib olingan va o‘rganilgan. Oqsillar xilma-xil fizik va kimyoviy xossalarga ega, bunday xilma-xil xossalar ularning tarkibidagi aminokislotalarga bog‘liq. Oqsilning muhim xossalaridan biri uning molekular massasining nihoyatda yuqori bo‘lishidir. Buning asosiy sababi oqsil tarkibida juda ko‘p aminokislotalarning bo‘lishidir.
Aminokislotalarning o‘rtacha molekular og‘irligi taxminan 138 ga teng bo‘ladi. Ular o‘zaro peptid bog‘ hosil qilib birikkanda bir molekula suv ajralib chiqqanligi sababli ularning molekular og‘irligini 120 deb qabul qilinsa bo‘ladi. O‘rtacha 300 ta aminokislotadan iborat oqsil molekulasining molekular og‘irligi 300x120=36000 ga teng bo‘ladi.
Oqsillarning xossalari xilma-xildir. Misol uchun, suvda mutlaqo erimaydigan oqsillar, suvda oson eriydigan oqsillar ham mavjud. Turli xil ta’sirlarga chidamli yoki chidamsiz, masalan, kuchsiz yorug‘lik yoki biror bir arzimagan mexanik ta’sirdan o‘zgaradigan oqsillar ham mavjud. Lekin barcha hollarda oqsillarning xossalari bilan strukturasi uning bajaradigan funksiyasiga mos keladigan bo‘ladi.
Tolasimon va yumaloq oqsillar
Tirik organizmlar tarkibida uchraydigan oqsillar ikki xil: tolasimon va yumaloq yoki tuxumsimon shaklga ega. Tolasimon oqsillarga hayvonlarning junidagi, odam sochi, muskuli va ipak qurtining ipagidagi oqsillar kiradi. Muskullar tarkibidagi oqsillar qisqarish va cho‘zilish xossasiga ega bo‘lib, harakatni ta’minlaydi.
Yumaloq oqsillarga esa hujayradagi eruvchan oqsillar misol bo‘ladi. Bularga ko‘pincha katalizatorlik vazifasini bajaruvchi oqsillar va qondagi gemoglobin oqsillari kiradi. Yuksak darajada faol, tuzilishi oson o‘zgaradigan oqsillar katalizatorlik vazifasini bajaradi, shu bilan birga tashqi muhitdan keladigan signallarni qabul qilib oladi va hujayraga o‘tkazadi.
Denaturatsiya va renaturatsiya
Oqsil molekulasi suvda mayda zarrachalarga bo‘linib, kolloid eritma hosil qiladi. Uning tabiiy holati turli tuzlar eritmasi ta’sirida o‘zgaradi. Oqsil holatining bunday o‘zgarishiga denaturatsiya deyiladi. Natijada oqsil molekulasining shakli, biologik xossalari va funksiyasi o‘zgaradi, erish xususiyati yo‘qoladi.
Denaturatsiya yuqori harorat, nurlanish, og‘ir metallar, bir qator organik moddalar, kuchli mineral kislotalar ta’sirida kuzatiladi. Oqsil denaturatsiya hodisasi hammaga ma’lum chunki tuxum ichidagi tiniq suyuqlik qizdirilganda qattiq va tiniq bo‘lmagan holatga o‘tib qolishini hamma kuzatgan. Agar ta’sir etuvchi sharoit chetlatilsa va oqsil uchun qulay sharoit yaratilsa, denaturatsiyaga uchragan oqsil tabiiy nativ holatini tiklashi mumkin. Bu hodisa renaturatsiya (nativ holatga qaytishi) deb ataladi. Lekin denaturatsiyaga uchragan tuxum oqsili renaturatsiyalanmaydi.
Oddiy oqsillar
Oddiy va murakkab oqsillar. Hujayra tarkibidagi barcha oqsillar ikkita katta guruhga: oddiy va murakkab oqsillarga bo‘linadi. Oddiy oqsillar faqat aminokislotalardan tashkil topgan bo‘ladi. Oddiy oqsillar suvda yoki boshqa eritmalarda erish xususiyatiga qarab bir-biridan farq qiladi.
- Albuminlar – toza distillangan suvda eriydi; misol: tuxum oqsili, bug‘doy va no‘xat oqsillari
- Globulinlar – osh tuzining kuchsiz eritmasida eriydi; misol: qon tarkibidagi oqsillar va ko‘pchilik o‘simlik oqsillari
Tirik organizmlarning hujayralarida yana spirtlarda, kuchsiz ishqoriy eritmalarda eriydigan oddiy oqsillar ham mavjud.
Murakkab oqsillar
Murakkab oqsillar tarkibidagi boshqa oqsil bo‘lmagan birikmalarning xarakteriga qarab, nukleoprotein, xromoprotein, lipoprotein va boshqalarga bo‘linadi.
- Xromoproteinlar – rangli oqsillar, tirik organizmlarda ko‘p tarqalgan; qondagi gemoglobin shularga kiradi, tarkibida temir atomi mavjud
- Nukleoproteinlar – oqsil va nuklein kislotalarning birikishidan hosil bo‘lgan murakkab birikmalar; barcha tirik organizmlarda uchraydi, yadro hamda sitoplazmaning ajralmas qismi
Bilimingizni sinang
Aminokislotalar peptid bog‘ hosil qilib birikkanda bir molekula suv ajralgani sababli, ularning molekular og‘irligini taxminan nechaga teng deb qabul qilish mumkin?
- 120
- 345
- 180
- 138
To‘g‘ri javob: 120. Peptid bog‘ hosil bo‘lganda suv ajralgani uchun o‘rtacha 138 o‘rniga 120 qabul qilinadi.
O‘rtacha 500 ta aminokislotadan iborat oqsil molekulasining molekular og‘irligi qancha bo‘ladi (aminokislota qoldig‘ining og‘irligi 120 deb olinadi)?
- 69000
- 6000
- 600000
- 60000
To‘g‘ri javob: 60000. Oqsil og‘irligi = aminokislotalar soni x 120 = 500 x 120 = 60000.
Quyidagi oqsillardan qaysi biri tolasimon oqsillar qatoriga kiradi?
- Ipak qurtining ipagidagi oqsil
- Hujayradagi eruvchan oqsillar
- Katalizatorlik vazifasini bajaruvchi oqsillar
- Qondagi gemoglobin oqsili
To‘g‘ri javob: Ipak qurtining ipagidagi oqsil. Ipak ipagi, jun, soch va muskul oqsillari tolasimon; gemoglobin va eruvchan oqsillar yumaloq.
Tolasimon va yumaloq oqsillarga xos misollar qaysi javobda to‘g‘ri juftlangan?
- Tolasimon – hujayra fermentlari; yumaloq – hayvon juni oqsili
- Tolasimon – muskul oqsillari; yumaloq – qondagi gemoglobin
- Tolasimon – hujayradagi eruvchan oqsillar; yumaloq – ipak ipagi
- Tolasimon – qondagi gemoglobin; yumaloq – odam sochi oqsili
To‘g‘ri javob: Tolasimon – muskul oqsillari; yumaloq – qondagi gemoglobin. Muskul oqsili tolasimon, gemoglobin esa yumaloq oqsillarga kiradi.
Yumaloq oqsillar haqidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Ularga hujayradagi eruvchan oqsillar misol bo‘ladi; II. Qondagi gemoglobin yumaloq oqsillar qatoriga kiradi; III. Ipak qurti ipagidagi oqsil yumaloq oqsildir.
- I va III
- I, II va III
- I va II
- II va III
To‘g‘ri javob: I va II. I va II matnga mos; ipak ipagi oqsili tolasimon oqsil.
Muskullar tarkibidagi oqsillar harakatni qaysi xossasi tufayli ta’minlaydi?
- Qisqarish va cho‘zilish xossasi
- Suvda mutlaqo erimaslik xossasi
- Kislorodni biriktirib olish xossasi
- Tashqi signallarni qabul qilish xossasi
To‘g‘ri javob: Qisqarish va cho‘zilish xossasi. Muskul oqsillari qisqarib-cho‘zilib, harakatni ta’minlaydi.
Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Denaturatsiya faqat past harorat ta’sirida kuzatiladi; II. Og‘ir metallar oqsil denaturatsiyasiga sabab bo‘ladi; III. Denaturatsiyaga uchragan tuxum oqsili renaturatsiyalanmaydi.
- I va II
- II va III
- I va III
- I, II va III
To‘g‘ri javob: II va III. Denaturatsiya yuqori harorat va og‘ir metallar ta’sirida ham kuzatiladi; I hukm noto‘g‘ri.
Oqsillarni xususiyati bilan moslang: 1) albuminlar; 2) globulinlar; 3) xromoproteinlar. a) osh tuzining kuchsiz eritmasida eriydi; b) rangli murakkab oqsillar, tarkibida temir atomi bor; c) toza distillangan suvda eriydi.
- 1-a, 2-b, 3-c
- 1-b, 2-c, 3-a
- 1-c, 2-a, 3-b
- 1-c, 2-b, 3-a
To‘g‘ri javob: 1-c, 2-a, 3-b. Albuminlar toza suvda, globulinlar osh tuzi kuchsiz eritmasida eriydi; xromoproteinlar rangli, temirli oqsillar.
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash