XotirAI logotipiXotirAI
🧬 9-sinf · Biologiya · 42-§.

Urug‘lanish

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Urug‘lanish va zigota

Urug‘lanish deb – xromosomalarning gaploid to‘plamiga ega bo‘lgan urg‘ochi va erkak gametalar (jinsiy hujayralar)ning bir-biriga qo‘shilishiga aytiladi. Urug‘langan tuxum hujayra zigota deb ataladi. Zigota yadrosida xromosomalarning hammasi yana juft bo‘lib qoladi: har bir juft gomologik xromosomaning bittasi otadan o‘tgan, ikkinchisi onadan o‘tgan xromosoma bo‘ladi. Demak, urug‘lanish vaqtida organizmlar har bir turning somatik hujayralari uchun xarakterli bo‘lgan xromosomalarning diploid to‘plami tiklanadi.

Hayvonlarda urug‘lanish

Hayvonlarda urug‘lanish. Ko‘pgina suv hayvonlari, jumladan, baliqlar va suvda hamda quruqlikda yashovchilarda urug‘lanish bevosita suv bilan bog‘liq. Bu hayvonlar ko‘payish davrida juda ko‘p tuxum hujayra va spermatozoidini suvga chiqaradi. Suv orqali spermatozoid tuxum hujayra ichiga kirib uni urug‘lantiradi. Bu jarayonga tashqi urug‘lanish deyiladi. Quruqlikda yashaydigan hayvonlarda esa ichki urug‘lanish kuzatiladi.

Urug‘lanish jarayonida avval spermatozoid tuxum hujayraga yaqinlashadi, uning bosh qismidagi fermentlar ta’sirida tuxum hujayra qobig‘i erib, kichik teshikcha paydo bo‘ladi. Bu teshikcha orqali spermatozoid yadrosi tuxum ichiga kiradi. Keyin har ikkala gametaning gaploid yadrolari qo‘shilib, umumiy diploid yadro hosil bo‘ladi, so‘ngra bo‘linish va rivojlanish boshlanadi.

Ko‘pchilik holatlarda bitta tuxum hujayrani faqat bitta spermatozoid urug‘lantiradi. Ba’zi hayvonlarda tuxum hujayraga ikki yoki bir nechta spermatozoid kirishi mumkin. Lekin ularni urug‘lantirishda faqat bittasi qatnashadi, boshqalari esa nobud bo‘ladi.

Chang naychasi va spermiylar

O‘simliklarda urug‘lanish. Yopiq urug‘li o‘simlik (gulli o‘simlik)larda urug‘lanish va urug‘ning rivojlanishini ko‘rib chiqamiz (40-rasm). Yopiq urug‘li o‘simliklarda erkak gametalari chang donachasida yetiladi. Chang donachasi ikkita hujayradan tuzilgan. Ana shu hujayralarning yirigi vegetativ hujayra, maydasi esa generativ hujayra deyiladi. Vegetativ hujayra o‘sib uzun, ingichka naychani vujudga keltiradi. Generativ hujayra vegetativ naycha ichida ikkiga bo‘linib, ikkita spermiy hosil qiladi. Chang naychalari tez o‘sib, urug‘chidagi tumshuqcha hamda ustuncha ichiga kiradi va tuguncha tomon yo‘naladi. Chang naychalari turli tezlikda o‘sadi. Lekin shulardan faqat bittasi boshqalaridan o‘zib ketib, tuguncha ichidagi urug‘kurtakka yetib boradi va uning ichiga kiradi.

40- rasm. 3
40- rasm. 3

Qo‘sh urug‘lanish

Spermiyning biri tuxum hujayra bilan qo‘shilib zigota hosil qiladi, undan murtak rivojlanadi. Ikkinchi spermiy markaziy (diploid) hujayra bilan qo‘shiladi va natijada yadrosi triploid, ya’ni uchta gaploid xromosoma to‘plamiga ega bo‘lgan yadroli yangi hujayra bunyodga keladi. Undan endosperm rivojlanadi.

Yopiq urug‘lilarda triploid endosperm, rivojlanib borayotgan murtak uchun zaxira oziq materialidir. Binobarin, gulli o‘simliklarda qo‘sh urug‘lanishning mohiyati shundan iboratki, bir spermiy tuxum hujayra bilan qo‘shilib murtakni, ikkinchisi markaziy hujayra bilan qo‘shilib endospermni hosil qiladi.

Gulli o‘simliklardagi qo‘sh urug‘lanish hodisasini 1898-yilda akademik S.G.Navashin kashf etgan, endospermning triploid tabiatini esa uning o‘g‘li M.S.Navashin 1915-yilda ochgan. Bu kashfiyot gulli o‘simliklarni juda katta guruhining butun rivojlanish jarayonlarini tushunish va o‘rganish uchun katta ahamiyatga ega bo‘ldi.

Partenogenez

Partenogenez. Urug‘lanmagan tuxum hujayradan murtakning rivojlanishiga partenogenez deyiladi. Partenogenez ikki xil bo‘ladi: tabiiy va sun’iy partenogenez. Tabiatda tabiiy partenogenez ayrim qisqichbaqasimonlar (dafniya), pardaqanotlilar (erkak asalari) va o‘simlik shira bitlarida, qisman qushlar (tustovuq)da kuzatiladi.

Sun’iy partenogenez urug‘lanmagan tuxum hujayraga har xil mexanik va kimyoviy omillar ta’sir ettirish orqali amalga oshiriladi. Misol uchun, baqaning urug‘lanmagan tuxum hujayrasiga nina bilan ta’sir ettirilsa, undan yetuk organizm rivojlanishi mumkin, faqat ularning barchasi urg‘ochi bo‘ladi. Tajriba yo‘li bilan sun’iy partenogenez tut ipak qurtida, baliqlar, quyonlar, zamburug‘larda, o‘simliklardan suvo‘tlarida, bug‘doydoshlar va dukkakdoshlarda hosil qilingan.

Bilimingizni sinang

Urug‘lanish deb nimaga aytiladi?
  1. Urug‘lanmagan tuxum hujayradan murtak rivojlanishiga
  2. Spermatozoidning tuxumdonda rivojlanish jarayoniga
  3. Gaploid to‘plamli urg‘ochi va erkak gametalarning bir-biriga qo‘shilishiga
  4. Diploid to‘plamli ikki somatik hujayraning qo‘shilishiga

To‘g‘ri javob: Gaploid to‘plamli urg‘ochi va erkak gametalarning bir-biriga qo‘shilishiga. Urug‘lanish – gaploid to‘plamli urg‘ochi va erkak gametalarning qo‘shilishi.

Zigota yadrosida xromosomalar nima uchun yana juft bo‘lib qoladi?
  1. Urug‘lanishdan keyin xromosomalar meyoz yo‘li bilan juftlashadi
  2. Zigotada xromosomalar soni mitoz vaqtida ikki baravar ortadi
  3. Har bir juft gomologik xromosomaning bittasi otadan, ikkinchisi onadan o‘tadi
  4. Har ikkala xromosoma ham faqat ona organizmdan o‘tadi

To‘g‘ri javob: Har bir juft gomologik xromosomaning bittasi otadan, ikkinchisi onadan o‘tadi. Gomologik juftning bir xromosomasi otadan, ikkinchisi onadan keladi, shuning uchun diploid to‘plam tiklanadi.

Hayvonlarda urug‘lanish bosqichlarini to‘g‘ri ketma-ketlikda joylashtiring: 1) spermatozoid yadrosi teshikcha orqali tuxum ichiga kiradi; 2) spermatozoid tuxum hujayraga yaqinlashadi; 3) fermentlar ta’sirida tuxum hujayra qobig‘ida teshikcha paydo bo‘ladi; 4) gaploid yadrolar qo‘shilib diploid yadro hosil bo‘ladi.
  1. 2-1-3-4
  2. 3-2-1-4
  3. 2-3-1-4
  4. 2-3-4-1

To‘g‘ri javob: 2-3-1-4. Avval yaqinlashish, so‘ng qobiqning erishi, yadroning kirishi va yadrolar qo‘shilishi.

Tuxum hujayraga ikki yoki bir nechta spermatozoid kirgan hollarda urug‘lantirishda nechtasi qatnashadi?
  1. Ikkitasi, qolganlari nobud bo‘ladi
  2. Yarmi, qolganlari tuxum hujayradan chiqib ketadi
  3. Faqat bittasi, boshqalari nobud bo‘ladi
  4. Kirgan barcha spermatozoidlar

To‘g‘ri javob: Faqat bittasi, boshqalari nobud bo‘ladi. Bir nechta spermatozoid kirsa ham urug‘lantirishda faqat bittasi qatnashadi.

Urug‘chiga kirgan ko‘plab chang naychalaridan urug‘kurtakka nechtasi yetib boradi?
  1. Faqat bittasi, boshqalaridan o‘zib ketgani
  2. Faqat eng sekin o‘sgani yetib boradi
  3. Barchasi birdek tezlikda yetib boradi
  4. Ikkitasi, har biri bittadan spermiy olib boradi

To‘g‘ri javob: Faqat bittasi, boshqalaridan o‘zib ketgani. Naychalar turli tezlikda o‘sadi, urug‘kurtakka faqat boshqalaridan o‘zib ketgan bittasi yetadi.

Gulli o‘simliklarda qo‘sh urug‘lanishning mohiyati nimadan iborat?
  1. Bir spermiy tuxum hujayra bilan qo‘shilib endospermni, ikkinchisi markaziy hujayra bilan qo‘shilib murtakni hosil qiladi
  2. Ikkala spermiy tuxum hujayra bilan qo‘shilib ikkita zigota hosil qiladi
  3. Ikkala spermiy markaziy hujayra bilan qo‘shilib triploid murtak hosil qiladi
  4. Bir spermiy tuxum hujayra bilan qo‘shilib murtakni, ikkinchisi markaziy hujayra bilan qo‘shilib endospermni hosil qiladi

To‘g‘ri javob: Bir spermiy tuxum hujayra bilan qo‘shilib murtakni, ikkinchisi markaziy hujayra bilan qo‘shilib endospermni hosil qiladi. Tuxum hujayra bilan qo‘shilgan spermiy murtakni, markaziy hujayra bilan qo‘shilgani endospermni beradi.

Yopiq urug‘lilarda triploid endosperm qanday vazifani bajaradi?
  1. Chang naychasining urug‘kurtakka yo‘nalishini belgilaydi
  2. Rivojlanayotgan murtak uchun zaxira oziq materiali bo‘ladi
  3. Spermiylarni tuguncha tomon olib boradi
  4. Urug‘kurtakni tashqi muhitdan himoya qiluvchi qobiq hosil qiladi

To‘g‘ri javob: Rivojlanayotgan murtak uchun zaxira oziq materiali bo‘ladi. Triploid endosperm rivojlanayotgan murtak uchun zaxira oziq hisoblanadi.

Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Qo‘sh urug‘lanishni 1898-yilda akademik S.G.Navashin kashf etgan. II. Endospermning triploid tabiatini M.S.Navashin 1915-yilda ochgan. III. Qo‘sh urug‘lanishni 1915-yilda M.S.Navashin kashf etgan, endosperm tabiatini esa 1898-yilda S.G.Navashin ochgan.
  1. II va III
  2. I va III
  3. I, II va III
  4. I va II

To‘g‘ri javob: I va II. Qo‘sh urug‘lanishni 1898-yilda S.G.Navashin, endosperm tabiatini 1915-yilda M.S.Navashin ochgan; III noto‘g‘ri.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiJinsiy ko‘payishKeyingi →Embrional rivojlanish davri