XotirAI logotipiXotirAI
🧬 9-sinf · Biologiya · 45-§.

Embrion rivojlanishiga tashqi muhitning ta’siri

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Zararli omillar va homila

Tashqi muhit omillarining ta’siri homila davrida ham, undan keyingi davrida ham kuzatiladi. Ayniqsa, embrion tashqi muhit omillarining o‘zgarishiga juda ta’sirchan bo‘ladi.

Odam homilasining rivojlanishiga zarar ko‘rsatuvchi omillarga alkogol, tamaki tarkibidagi nikotin, giyohvand moddalar kiradi. Bu moddalar insonning faqat sog‘ligiga zarar yetkazibgina qolmasdan, balki jinsiy hujayralarning xromosomalari, genlarida mutatsiyalarga sabab bo‘lishi ham mumkin. Bunday o‘zgargan hujayralarning otalanishi natijasida hosil bo‘lgan homilaning yashash qobiliyati susayadi, noto‘g‘ri rivojlanadi va har xil mayib-majruh bolalar tug‘iladi.

Abiotik omillar va akseleratsiya

Homilador ona tomonidan iste’mol qilingan hatto juda oz miqdordagi alkogol, nikotin, giyohvand moddalar homilaning jismoniy va ruhiy rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, zaif va kasal bolalar tug‘ilishiga sabab bo‘lishi mumkin. Postembrional davrda ham organizmning rivojlanishiga abiotik omillar harorat, yorug‘lik, namlik, kislorod, har xil kimyoviy birikmalar katta ta’sir ko‘rsatib, rivojlanishini jadallashtirishi yoki susaytirishi mumkin.

Hozirgi vaqtda bundan 50–100 yillar ilgariga nisbatan bolalar va o‘smirlarning jismoniy funksiyalarining rivojlanishi ancha jadallashganligi kuzatilmoqda. Bu hodisani akseleratsiya (lotincha – jadallashish so‘zidan olingan) deyiladi.

Gomeostaz va regeneratsiya

Gomeostaz. Tashqi muhit omillari ta’sirining o‘zgarishiga qaramay tirik organizmlarning o‘z tuzilishi va ichki muhitining doimiyligini o‘zgartirmasdan saqlay olish xususiyati gomeostaz deyiladi. Gomeostazni ta’minlashda organizmning morfologik tuzilishi doimiyligini va butunligini ta’minlashda regeneratsiya muhim ahamiyatga ega. Regeneratsiya deb, organizmlarning hayot faoliyati davomida yoki biron ta’sir natijasida yashash muddati tugagan yoki shikastlangan hujayralar, to‘qimalar yoki a’zolarning qayta tiklanishiga aytiladi.

Ichki muhitning doimiyligini saqlashda organizmning barcha sistemalari birgalikda qatnashadi. Natijada organizmning tana harorati, kimyoviy ionlar va gazlar tarkibi, qon bosimi, nafas olish va yurak urishi tezligi, moddalarning almashinuvi doimiyligi saqlanadi.

Anabioz

Anabioz. Ba’zan organizmlar hayot jarayonlarining davom etishi qiyin bo‘lgan muhit sharoitlariga tushib qoladi. Shunday sharoitlarda organizm anabioz (“ana” – yangi, “bios” – hayot so‘zlaridan olingan) holatiga o‘tadi. Anabioz holatidagi organizmlarda moddalar almashinuvi juda sekinlashadi yoki vaqtincha deyarli to‘xtaydi. Mikroorganizmlarning sporalari, o‘simliklarning urug‘lari, hayvonlar tuxumlari anabiozga misol bo‘la oladi.

Bilimingizni sinang

Alkogol, nikotin va giyohvand moddalar homilaning yashash qobiliyatini nima uchun susaytirishi mumkin?
  1. Ona organizmidagi gomeostazni ortiqcha mustahkamlab yuborishi tufayli
  2. Jinsiy hujayralarning xromosomalari va genlarida mutatsiyalarga sabab bo‘lishi mumkinligi tufayli
  3. Homilaning akseleratsiyasini kuchaytirib yuborishi tufayli
  4. Embrion hujayralarida regeneratsiyani haddan tashqari tezlashtirishi tufayli

To‘g‘ri javob: Jinsiy hujayralarning xromosomalari va genlarida mutatsiyalarga sabab bo‘lishi mumkinligi tufayli. Bu moddalar jinsiy hujayralar xromosomalari va genlarida mutatsiya chaqirib, homila yashash qobiliyatini susaytiradi.

Bundan 50–100 yil ilgarigiga nisbatan bolalar va o‘smirlarning jismoniy funksiyalari rivojlanishining jadallashishi nima deyiladi?
  1. Gomeostaz
  2. Anabioz
  3. Akseleratsiya
  4. Regeneratsiya

To‘g‘ri javob: Akseleratsiya. Rivojlanishning jadallashuvi akseleratsiya (lotincha – jadallashish) deyiladi.

Tashqi muhit o‘zgarishiga qaramay organizmning tuzilishi va ichki muhiti doimiyligini saqlay olish xususiyati nima deyiladi?
  1. Gomeostaz
  2. Regeneratsiya
  3. Anabioz
  4. Akseleratsiya

To‘g‘ri javob: Gomeostaz. Bu xususiyat gomeostaz deyiladi.

Yashash muddati tugagan yoki shikastlangan hujayra, to‘qima va a’zolarning qayta tiklanishi nima deb ataladi?
  1. Gomeostaz
  2. Akseleratsiya
  3. Anabioz
  4. Regeneratsiya

To‘g‘ri javob: Regeneratsiya. Shikastlangan yoki eskirgan hujayra va to‘qimalarning qayta tiklanishi regeneratsiya deyiladi.

Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Harorat, yorug‘lik, namlik va kislorod postembrional davrda rivojlanishga ta’sir qiluvchi abiotik omillardir. II. Abiotik omillar rivojlanishni jadallashtirishi yoki susaytirishi mumkin. III. Embrion tashqi muhit omillarining o‘zgarishiga kam ta’sirchan bo‘ladi.
  1. II va III
  2. I va III
  3. I va II
  4. Faqat III

To‘g‘ri javob: I va II. Embrion tashqi muhit o‘zgarishiga juda ta’sirchan bo‘ladi, shuning uchun III noto‘g‘ri.

Moslang: 1) gomeostaz; 2) regeneratsiya; 3) anabioz. a) shikastlangan yoki yashash muddati tugagan hujayralarning qayta tiklanishi; b) moddalar almashinuvi juda sekinlashgan holat; c) tuzilish va ichki muhit doimiyligini saqlay olish xususiyati.
  1. 1-a, 2-b, 3-c
  2. 1-c, 2-b, 3-a
  3. 1-b, 2-c, 3-a
  4. 1-c, 2-a, 3-b

To‘g‘ri javob: 1-c, 2-a, 3-b. Gomeostaz – doimiylikni saqlash, regeneratsiya – qayta tiklanish, anabioz – almashinuvi juda sekinlashgan holat.

Anabioz atamasi qaysi so‘zlardan olingan va ular qanday ma’no beradi?
  1. ana – to‘xtash, bios – harakat
  2. ana – yangi, bios – hayot
  3. ana – eski, bios – o‘lim
  4. ana – jadal, bios – o‘sish

To‘g‘ri javob: ana – yangi, bios – hayot. Anabioz “ana” (yangi) va “bios” (hayot) so‘zlaridan olingan.

Homilador ona juda oz miqdorda alkogol, nikotin yoki giyohvand modda iste’mol qilsa ham, bola uchun qanday oqibat bo‘lishi mumkin?
  1. Homilaning rivojlanishi jadallashib, bola tez o‘sadi
  2. Oz miqdor homilaga o‘tmagani uchun hech qanday ta’sir bo‘lmaydi
  3. Faqat ona sog‘lig‘iga zarar yetadi, homilaga ta’sir qilmaydi
  4. Homilaning jismoniy va ruhiy rivojlanishiga salbiy ta’sir qilib, zaif va kasal bola tug‘iladi

To‘g‘ri javob: Homilaning jismoniy va ruhiy rivojlanishiga salbiy ta’sir qilib, zaif va kasal bola tug‘iladi. Hatto oz miqdor ham homilaning jismoniy va ruhiy rivojlanishiga salbiy ta’sir qilib, zaif va kasal bola tug‘ilishiga olib kelishi mumkin.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiPostembrional rivojlanishKeyingi →Rivojlanishning umumiy qonuniyatlari