Qadimgi Xitoy sivilizatsiyalari

Qadimgi Sharq va O‘rta Osiyo

17-§. Qadimgi Xitoy sivilizatsiyalari

Shahar soqchilari burjining maketi

XITOYDA SIVILIZATSIYA KURTAKLARI Misr, Mesopotamiya va Hindistondagi kabi Xitoyda ham ilk sivilizatsiyalar Xuanxe va Yanszi nomli katta daryolar bo‘ylarida vujudga kelgan. Miloddan avvalgi 3-mingyillikning oxirlarida qadimgi Xitoy hududida ilk davlat Xuanxe daryosi havzasining o‘rta qismida paydo bo‘ladi.

Shan qabilasining boshlig‘i bu davlatni o‘ziga bo‘ysundirgan. Shu tariqa davlat nomi ham uning bosh shahri nomi kabi Shan deb atalgan. Beto‘xtov olib borilgan bosqinchilik urushlari davlatni zaiflashtirgan.

Bundan qo‘shni chjou qabilasi foydalangan va bostirib kirib, Shan yerlarini o‘zinikiga qo‘shib oladi va Chjou deb nomlangan katta davlatni bunyod etadi. Davlat yerlari ulkanligi bois hukmdorlar uni “Osmon ostidagi podsholik”, o‘zlarini esa “Osmon o‘g‘illari” deb atagan. Butun Shimoliy Xitoy ana shu davlat tarkibiga kirgan.

17-§. Qadimgi Xitoy sivilizatsiyalari

Mil. avv. 2-mingyillikda Shan davlatining hududi

Xuanxe d. Xuanxe d.

BUYUK BUYUK XITOY XITOY PASTTEKISLIGI PASTTEKISLIGI

Mil. avv. III asrda qadimgi Xitoy davlatining hududi

Chendu Chendu

Yanszi d. Yanszi d.

Panyuy (Guanchjou) Panyuy (Guanchjou)

Tayvan o. Tayvan o.

Buyuk Xitoy devori

Xaynan o. Xaynan o.

DENGIZI DENGIZI

XITOY AHOLISI MASHG‘ULOTLARI Dehqonchilik Xitoyda azaldan e’tiborli va faxrli kasb hisoblangan. Asosiy dehqonchilik ekinlari javdar va bug‘doy bo‘lgan. Keyinchalik xitoyliklar sholi yetishtira boshladi. Sholi urug‘i Hindistondan keltirilgan.

Xitoy aholisi choy daraxtini ham yetishtira boshladi, uning barglaridan shifobaxsh ichimlik bo‘lmish choy tayyorlanadi. Choy tez orada butun jahonga tarqaldi.

Tut daraxtini yetishtirish Xitoy aholisining asosiy mashg‘ulotlaridan biri bo‘lgan. Tut bargi bilan ipak qurti boqiladi. Ipak qurtlari pillalarga tolalarni o‘raydi, pilladan esa nihoyatda yengil va nafis mato bo‘lmish shoyi tayyorlanadi.

DENGIZI DENGIZI

Choy terish

Xuanxe daryosi, savdo kemalari va ko‘prik.

Zamonaviy rasm

Xitoy

Podsholiklar o‘rtasida o‘zaro kurashlar davom etgan davr. Zamonaviy rasm

Mil. avv. 3-mingyillik oxirlari

Xuanxe daryosi bo‘yida davlatning tashkil topishi Mil. avv. 2-mingyillik – Shan va Chjou davlatlari Mil. avv. VII–V asrlar – "ko‘p podsholiklar"

Sin Shixuandi birlashtirgan

XITOY “KO‘P PODSHOLIKLAR” DAVRIDA Mil. avv. VIII–VII asrlarda Chjou davlatida markaziy hokimiyat zaiflasha boshladi. Ayrim viloyatlar noiblari podsho hokimiyatidan ozod bo‘lishga intilar edi. Xitoyga ko‘chmanchi qabilalar hujum qila boshlaganidan foydalangan chekka viloyatlar aholisi ajralib chiqib, o‘z davlatini tashkil eta boshladi. Shu tariqa mil. avv. VII–V asrlardagi davr tarixda “ko‘p podsholiklar” davri nomini olgan.

Xitoy

Xitoyda ayni paytda “kurashayotgan podsholiklar” davri ham boshlanadi. Chjou davlatida hukmronlikni qo‘lga kiritish uchun mayda podsholiklar o‘rtasida urushlar 200 yildan uzoqroq davom etdi. Bu davr Sin davlati hukmdori o‘zining barcha raqiblarini yo‘q qilib, mil. avv. III asrda yagona davlat tuzishi bilan yakunlandi.

SAVOL VA TOPSHIRIQLAR

Muhim sanalar

• III asrda — Mil. avv. III asrda qadimgi Xitoy davlatining hududi
• VII–V asrlar — Xuanxe daryosi bo‘yida davlatning tashkil topishi Mil. avv. 2-mingyillik – Shan va Chjou davlatlari Mil. avv. VII–V asrlar – "ko‘p podsholiklar"
• VIII–VII asrlarda — XITOY “KO‘P PODSHOLIKLAR” DAVRIDA Mil. avv. VIII–VII asrlarda Chjou davlatida markaziy hokimiyat zaiflasha boshladi.
• mil. avv. VII–V asrlardagi — Shu tariqa mil. avv. VII–V asrlardagi davr tarixda “ko‘p podsholiklar” davri nomini olgan.
• mil. avv. III asrda — Bu davr Sin davlati hukmdori o‘zining barcha raqiblarini yo‘q qilib, mil. avv. III asrda yagona davlat tuzishi bilan yakunlandi.

Bilimingizni sinang