Qadimgi Xorazm

Mil. avv. VI – mil. III asrlarda O‘rta Osiyo

38–39-§. Qadimgi Xorazm

Devoriy surat. Oqchaxon qal’asi. Mil. avv. II—I asrlar

XORAZM DAVLATI Mil. avv. IV asrda Xorazm Ahamoniylar davlatidan ajralib chiqib, mustaqil davlatga aylandi. Makedoniyalik Aleksandr hukmronligi davrida ham Xorazm davlati mustaqil edi. Qadimgi yunon tarixchisi Arrianning yozishicha, bu davrda Xorazmda Farasman podsholik qilgan.

Mil. avv. IV–III asrlarda Xorazm O‘rta Osiyoda shaharsozlik va me’morchilik keng rivojlangan muhim markazga aylanadi. Davlat chegaralarida hamda savdo yo‘llari bo‘ylab qal’alar quriladi. Xorazmning Xiva, Jonbosqal’a, Bozorqal’a va boshqa shaharlarida ulug‘vor va muhtasham binokorlik ishlari amalga oshiriladi.

38–39-§. Qadimgi Xorazm

Shaharlar mustahkam mudofaa devorlari bilan o‘ralib, devor burchaklarida burjlar qurilgan. Markazdan o‘tgan ko‘cha shaharni ikki qismga bo‘lgan, undan esa yon-atrofga ko‘chalar ketgan, mahallalar bir-biridan ajralib turgan. Markaziy maydonda muhtasham saroy va ibodatxonalar joylashgan. Xorazm davlatida harbiy ish, xo‘jalik va hunarmandchilik sohasi rivojiga katta e’tibor berilgan.

Qo‘yqirilganqal’a. Qazishmalar va tiklangan holati

XO‘JALIK VA HUNARMANDCHILIK Ushbu o‘lka aholisi xo‘jaligining asosini sun’iy sug‘orma dehqonchilik va chorvachilik tashkil etgan. Shaharlar va dehqonchilik uy-qo‘rg‘onlarining atroflarini dalalar, bog‘lar va tokzorlar o‘rab turgan. Amudaryodan uzunligi 40–50 kilometrga yetadigan keng sug‘orish kanallari chiqarilgan. Xorazmliklar bug‘doy, arpa va tariq ekishgan. Alohida qal’alarda g‘alla saqlash uchun mo‘ljallangan katta omborlar joylashgan.

38–39-§. Qadimgi Xorazm

Xorazmda hunarmandchilik rivoj topgan: kulolchilik, temir va mis asboblar, qurol-yarog‘ hamda zargarlik buyumlari tayyorlangan. Xorazm aholisi Sug‘diyona, Marg‘iyona, Baqtriya va dasht ko‘chmanchilari bilan yaqindan savdo munosabatlarini o‘rnatgan. Bu o‘lkadan muhim karvon yo‘llari o‘tgan. Mil. avv. I asrda va milodiy dastlabki asrlarda Xorazmda kumush va mis tangalar zarb qilingan. Bularning barchasi savdo aloqalarining rivojiga ko‘maklashgan.

Qadimgi xorazmliklarning qiyofalari. Tiklangan

Xorazm qal’a devorlari

Haykal shaklidagi ossuariy

Sopol idishlar

Qadimgi Xorazm qal’alarining xarobalari

SAN’AT, YOZUV VA DIN Qadimgi Xorazm saroylari va ibodatxonalari devoriy tasvirlar va haykaltaroshlikning yuksak san’at namunalari bilan bezatilgan.

38–39-§. Qadimgi Xorazm

Amudaryoning o‘ng qirg‘og‘idagi Oqchaxon qal’asida (mil. avv. II–I asrlar) saroy va ibodatxona joylashgan. Ibodatxona yo‘laklarining devorlari odamlar, otlar va otliqlar tasviri tushirilgan rang-barang rasmlar bilan qoplangan. Ayniqsa, 30 ta qahramon portreti alohida ajralib turadi, ularning aksariyati qush shaklidagi toj kiydirilgan holda tasvirlangan.

Ushbu binolarni qurish uchun davlatning barcha hududlarida ishlab chiqarilgan xom g‘ishtlar katta miqdorda ishlatilgan. Qurilishda me’morlar, rassomlar va haykaltaroshlar ishtirok etgan.

Milodiy II–III asrlarda shohona shahar – Xorazm hukmdorlarining qarorgohi Tuproqqal’a bunyod etilgan. Uning shimoliy qismida katta saroy va ibodatxonalar joylashgan. Saroy xonalari qadimgi ma’budlar, shohlar, jangchilar, musiqachilar, hayvonlar tasvirlari bilan bezatilgan. Zallardan birida devor bo‘ylab supada bo‘yalgan loy haykallar o‘rnatilgan. Ularning umumiy soni 115 ta bo‘lgan.

38–39-§. Qadimgi Xorazm

O‘rta Osiyodagi eng qadimgi yozuv Xorazm hududidan topilgan. Oybo‘yirqal’a (mil. avv. V–IV asrlar) yodgorligidan topilgan, xum sirtiga bitilgan yozuv namunasi shular jumlasidandir.

Keyingi davrlarda yozuvlar qora siyohda sopol, suyak, yog‘och taxtachalarga va charm yuzasiga bitilgan. Aramey alifbosiga asoslangan qadimgi Xorazm yozuvi 20 ta harfdan tashkil topgan.

Qishloq xo‘jaligi, hunarmandchilik va me’morchilikning rivojlanishi amaliy bilimlarga asoslangan. Shu bois Xorazmda astronomiya, geometriya, matematika kabi aniq fanlar taraqqiy etgan. Ibodatxonalar qoshidagi maktablarda xat-savod va arifmetika hisobi o‘rgatilgan. Tuproqqal’a devoridagi yozuvli teri o‘ramalarini ko‘tarib turgan kohin-xattotning tasviri e’tiborga molik.

38–39-§. Qadimgi Xorazm

Mil. avv. III asrda Xorazmda mustahkam istehkom – Qo‘yqirilganqal’a qurilgan. Qal’a ibodatxonasidan kohinlar osmon jismlarining harakatlarini kuzatgan. Misr kohinlari Nil toshqini vaqtini bilishgani singari xorazmlik kohin-astronomlar Amudaryo suv sathining ko‘tarilishi vaqtini belgilab berishgan. Shuningdek, ular ekin ekish, ko‘chat o‘tqazish va hosil yig‘ish mavsumlari muddatini ham aniq bilgan.

Xorazm jangchisining bo‘rtma tasviri. Naqshi Rustam. Eron. Mil. avv. V asr

Qadimgi Xorazm yozuvi

Xorazm

Ibodatxonalar: Qo‘yqirilganqal’a,

Shaharlar: Xiva,

Bozorqal’a, Tuproqqal’a

Mil. avv. V–IV asrlar: qadimiy Xorazm yozuvi,

Mil. avv. IV asr, mustaqil Xorazm davlati

Devoriy surat.

Tuproqqal’a. Milodiy II–III asrlar

Xorazmlik jangchi boshining tasviri.

Milodiy I asr

Xorazm vohasida zardushtiylik ta’limoti keng yoyilgan. O‘rta Osiyoda zardushtiylik dafn marosimlari bilan bog‘liq eng qadimgi ossuariylar – suyakdonlar Xorazmdan topilgan. Xorazmliklar yer, suv va olovga sajda qilib, mazkur muqaddas unsurlarni qadrlagan.

Xorazm ko‘hna shaharlaridan suv va hosildorlik ma’budasi – Anaxita ramzini o‘zida aks ettirgan ko‘pdan ko‘p sopol haykalchalar topilgan.

Xorazm

Milodiy I asrda Xorazmda ishlab chiqilgan mahalliy taqvimdan xorazmliklar VIII asrga qadar foydalangan.

SAVOL VA TOPSHIRIQLAR

Muhim sanalar

• IV asrda — XORAZM DAVLATI Mil. avv. IV asrda Xorazm Ahamoniylar davlatidan ajralib chiqib, mustaqil davlatga aylandi.
• IV–III asrlarda — Mil. avv. IV–III asrlarda Xorazm O‘rta Osiyoda shaharsozlik va me’morchilik keng rivojlangan muhim markazga aylanadi.
• I asrda — Bu o‘lkadan muhim karvon yo‘llari o‘tgan. Mil. avv. I asrda va milodiy dastlabki asrlarda Xorazmda kumush va mis tangalar zarb qilingan.
• mil. avv. II–I asrlar — Amudaryoning o‘ng qirg‘og‘idagi Oqchaxon qal’asida (mil. avv. II–I asrlar) saroy va ibodatxona joylashgan.
• II–III asrlarda — Milodiy II–III asrlarda shohona shahar – Xorazm hukmdorlarining qarorgohi Tuproqqal’a bunyod etilgan.
• mil. avv. V–IV asrlar — O‘rta Osiyodagi eng qadimgi yozuv Xorazm hududidan topilgan. Oybo‘yirqal’a (mil. avv. V–IV asrlar) yodgorligidan topilgan, xum sirtiga bitilgan yozuv namunasi shular jumlasidandir.
• III asrda — Mil. avv. III asrda Xorazmda mustahkam istehkom – Qo‘yqirilganqal’a qurilgan.
• V–IV asrlar — Mil. avv. V–IV asrlar: qadimiy Xorazm yozuvi,
• IV asr — Mil. avv. IV asr, mustaqil Xorazm davlati
• I asrda — Milodiy I asrda Xorazmda ishlab chiqilgan mahalliy taqvimdan xorazmliklar VIII asrga qadar foydalangan.

Bilimingizni sinang