Rim respublikasi

Qadimgi Rim

44-§. Rim respublikasi

Qadimgi Rim markazi. Tiklangan

RESPUBLIKANI BOSHQARISH Rim hukmdorlari muhim masalalarni muhokama qilish uchun Xalq majlisini chaqirganlar. Xalq majlisi urush e’lon qilar, sulh tuzar, qonunlarni tasdiqlar va bekor qilar, barcha muhim mansabdor shaxslarni tayinlar edi. Bu majlisning qarorini Senat tasdiqlagan. Lotinchadan tarjima qilinganda “senat” so‘zi “oqsoqollar kengashi” degan ma’noni anglatadi. Rimning tub aholisi patritsiylar, Rimga ko‘chib kelgan odamlar va ularning avlodlari plebeylar deb atalgan. Rim boshqaruvida faqat patritsiylar ishtirok eta olar edi.

Mil. avv. VI asr oxiridan Rim davlati respublika deb yuritila boshlangan. Lotinchadan tarjima qilganda “respublika” so‘zi “xalq ishi, umumiy ish” degan ma’nolarni anglatadi (res – “ish”, publika – “xalq”). Xalq majlisi patritsiylar-

FUQAROLAR EMAS FUQAROLAR

Qadimgi Rimda ijtimoiy tabaqalar dan ikki kishini bir yil muddatga hokim qilib saylagan. Ular konsullar deb atalgan.

Badavlat odamlar turli yo‘llar bilan saylovchilarni o‘z tarafiga og‘dirishga harakat qilgan: bepul tushlik uyushtirishgan, sovg‘a-salom tarqatishgan va shunga o‘xshash ishlarni amalga oshirishgan.

Saylov kuni konsullikka o‘z nomzodini qo‘ygan badavlat quldorlar “kandida” deb ataluvchi oq harir libos kiyib olishgan. Hozirgi “kandidat”, ya’ni qandaydir lavozimni egallashga harakat qiluvchi nomzod shaxs ma’nosini beruvchi so‘z ham “kandida”dan kelib chiqqan. Oq rang nomzodning vijdoni ham uning libosidek beg‘ubor va pokiza ekanligini bildirgan.

FUQAROLAR EMAS FUQAROLAR

Qadimgi Rimda

Senat majlisi

O‘ylab ko‘ring

Rim respublikasi boshqaruvi

Konsul

Saylov jarayoni

Liktorlar konsulni kuzatib bormoqda

Senat mamlakatda katta hokimiyatga ega bo‘lgan. Birorta ham qonun Senatda muhokama etilmasdan turib, Xalq majlisi tomonidan qabul qilinmas edi. Asosiy mansabdor shaxslar – konsullar esa bevosita davlatni boshqarar edilar. Qadimda eng tajribali va hurmatli kishilar Senatda o‘rin egallagan bo‘lsa, vaqt o‘tishi bilan konsullar hech bir saylovsiz Senatda o‘rin egallab oladigan va uning umrbod a’zosiga – senatorga aylanadigan mavqega erishdilar.

Urush boshlangan taqdirda yoki xalq qo‘zg‘oloni ro‘y berganda diktator va uning o‘rinbosari otliq qo‘shinlar boshlig‘i etib tayinlanar edi. Diktator cheklanmagan hokimiyatga ega bo‘lgan. Ammo u hokimiyatda olti oydan ko‘p tura olmas edi.

Konsul

Har bir konsulni 12 kishidan iborat faxriy qorovul – liktorlar qo‘riqlab yurar edi. Konsul jinoyatchilarni jazolash imkoniyatiga egaligi alomati sifatida liktorlar yelkalariga xivich bog‘lama taqib yurishardi. Bu bog‘lamaning o‘rtasida boltacha bo‘lar edi.

Konsullar ikki nafar bo‘lib, ular muhim masalalarni hal etayotganda bir-birlari bilan maslahatlashib olishi kerak bo‘lgan. Konsullar yil davomida Rim respublikasini boshqarib, rimliklarni sud qilar edi. Harbiy davrlarda esa ular qo‘shinlarga qo‘mondonlik qilgan. Har yili ular Xalq majlisiga hisobot berar edi. Rim respublikasida xalq tribuni lavozimi ham ta’sis etilgan edi. Xalq tribunlari qashshoq rimliklar manfaatlarini ifoda etgan. Ular majlislarda barcha fuqarolarning teng va yashirin ovozi bilan saylanar edi. Xalq tribuni “veto” (“taqiqlayman”) so‘zini aytishi mumkin bo‘lgan, bunday holda qonun qabul qilinmas edi.

Konsul

“12 JADVAL QONUNLARI” Qadimgi Rim qonunchiligi og‘zaki qonunlariga asoslangan edi. Sud majlislarida ishtirok etuvchi patritsiylar ko‘pincha adolatsiz qarorlar chiqarar edi. Plebeylar talabiga ko‘ra, qonunlarning yozma majmuasini yaratish uchun Senat o‘nta patritsiydan iborat hay’at tuzishga majbur bo‘lgan. Qonunlar tuzilgan bo‘lishiga qaramasdan, patritsiylar o‘z mansablaridan foydalanishda davom etgan.

O‘shanda asosan plebeylardan iborat bo‘lgan Rim qo‘shinlari isyon ko‘taradi. Ular Rim atrofidagi Muqaddas tog‘ga ketib qoladilar va o‘z qonunlariga ega bo‘lgan yangi shahar tashkil qilamiz, deb ogohlantiradilar. Shu tariqa 12 ta mis lavhaga o‘yib yozilgan qonunlar hamma ko‘rishi uchun Rimning markaziy maydoni – forumga joylashtirilib, qabul qilingan.

Konsul

Mazkur qonunlar xususiy mulkni daxlsiz deb e’lon qildi, ammo ular asosan plebeylar va patritsiylar tengsizligini qonunlashtirgan. Faqat mil. avv. III asr boshlariga kelib Rimning barcha fuqarolari mavqeyidan qat’i nazar qonun oldida teng deb hisoblanadigan qonunlar qabul qilingan.

Qonunbuzarni jazolash

Rim fuqarolari

“12 jadval qonunlari”ni o‘rganishmoqda

SAVOL VA TOPSHIRIQLAR

Muhim sanalar

• VI asr — Mil. avv. VI asr oxiridan Rim davlati respublika deb yuritila boshlangan.
• mil. avv. III asr — Faqat mil. avv. III asr boshlariga kelib Rimning barcha fuqarolari mavqeyidan qat’i nazar qonun oldida teng deb hisoblanadigan qonunlar qabul qilingan.

Bilimingizni sinang