Inson huquq va erkinliklarini himoyalash mexanizmi

I-bo‘lim. O‘zbekiston Respublikasi — xalqaro huquq subyekti

INSON HUQUQLARINI HIMOYA QILISHGA OID

XALQARO HUQUQIY HUJJATLAR Xalqaro hamjamiyatga kirgan O‘zbekiston Respublikasi mamlakatda inson huquqlari va erkinliklarini mustahkamlashga faol yordam berish, milliy qonunlarni inson huquqlari sohasidagi xalqaro standartlarga moslashtirish majburiyatini o‘ziga oldi.

Zamonaviy xalqaro hamjamiyat insonning tabiiy huquqlari g‘oyasini huquqiy me’yoriy hujjatlar darajasida mustahkamlagan. Ularning ichida Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan qabul qilingan Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi alohida o‘rinda turadi. Deklaratsiyada bugungi kunda har bir inson ijtimoiy hayotning barcha sohalarida ega bo‘lishi lozim bo‘lgan huquq va erkinliklarning minimal hajmi keltirilgan.

INSON HUQUQLARINI HIMOYA QILISHGA OID

Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi asosida ko‘plab bajarilishi shart bo‘lgan hujjatlar ishlab chiqilgan. Ular Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasining deyarli barcha nizomlariga aniqlik kiritishdi va ularni rivojlantirishdi hamda inson huquqlarini himoya qiluvchi ma’lum xalqaro vositalarni yaratish- di. Masalan, Fakultativ bayonnoma alohida fuqarolarga huquqlari buzilayot- ganligidan BMT qoshidagi maslahat organi — Inson huquqlari bo‘yicha qo‘mi- taga shikoyat qilish imkonini berdi.

Deklaratsiya, ikkita Pakt va Fakultativ bayonnoma BMTning umumiy, huquqiy qamrov darajasi bo‘yicha universal hujjatlaridir va ular Inson huquqlari Xartiyasini tashkil qiladi. Ko‘pincha u Inson huquqlari to‘g‘risida xalqaro bill deb ataladi.

INSON HUQUQLARINI HIMOYA QILISHGA OID

Inson huquqlari va asosiy erkinliklarini himoya qilish to‘g‘risida Yevropa konvensiyasi (1950-y.) o‘z ichiga fuqarolik hamda siyosiy, shuningdek ba’zi ijtimoiy-iqtisodiy huquqlarni olgan Konvensiyaga qo‘shimcha bayonnomalar Yevropa Kengashining yetakchi hujjatlariga aylandilar.

Ularning amalga oshirilishini nazorat qilish uchun maxsus mexanizmlar — Yevropa komissiyasi va Inson huquqlari bo‘yicha Yevropa sudi ta’sis etildi. Komissiya va Sud fuqarolarning huquqlari buzilishi bilan bog‘liq shikoyatlarni ko‘rib chiqadilar. Shikoyatning haqqoniyligi aniqlansa, Sud tomonidan har bir davlat bajarishi shart bo‘lgan qaror chiqariladi.

INSON HUQUQLARINI HIMOYA QILISHGA OID

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI QONUNLARIDA INSON VA FUQAROLARNING HIMOYA QILINISHI Davlat mustaqilligiga erishgach, O‘zbekiston inson huquqlarini himoya qilish milliy mexanizmini ham yaratib, bosqichma-bosqich mustahkamlab bormoqda.

Inson huquqlari va erkinliklarini himoyalashda davlat ichki mexanizmi- ning asosiy bo‘g‘inlari quyidagilar:

— adolatli sudlovni amalga oshiradigan sud organlari; — qonunlar aniq bajarilishini nazorat qiladigan va inson erkinliklari va huquqlarini himoyalaydigan prokuratura organlari; — huquqbuzarliklarga chek qo‘yilishi va inson huquqlarining himoya qilinishini ta’minlash bo‘yicha majburiyatlarni bajaradigan ichki ishlar organlari. Mamlakatda inson huquqlari bo‘yicha qo‘shimcha milliy muassasalar ham tashkil etilgan. Ularga:

INSON HUQUQLARINI HIMOYA QILISHGA OID

— O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari bo‘yicha

Vakili (Ombudsman); — Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi; — O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Amaldagi qonun hujjatlari monitoringi instituti; — O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish bo‘yicha vakili instituti kiradi.

XORIJIY FUQAROLAR VA FUQAROLIGI BO‘LMAGAN

SHAXSLAR HUQUQLARI Fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar — hech bir davlatning fuqarosi maqomiga ega bo‘lmagan jismoniy shaxslar (apatrid) deyiladi. Fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar to‘la huquqli fuqarolar hisoblanmasa ham, ushbu shaxslar ularni qabul qilgan mamlakatning amaldagi qonunlariga bo‘ysunishlari shart. Fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar barcha inson huquqlariga egadirlar, lekin to‘la huquqli fuqarolarning asosiy imtiyozlaridan foydalana olmaydilar. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 23-moddasida O‘zbekiston Respublikasi o‘z hududida ham, uning tashqarisida ham o‘z fuqarolarini huquqiy himoya qilishi va ularga homiylik ko‘rsatishi kafolatlangan.

XORIJIY FUQAROLAR VA FUQAROLIGI BO‘LMAGAN

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 24-moddasiga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasi hududidagi chet el fuqarolarining va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarning huquq va erkinliklari xalqaro huquq normalariga muvofiq ta’minlanadi. Shu bilan birga, ular O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, qonunlari va xalqaro shartnomalari bilan belgilangan majburiyatlarini ado etadilar.

Bilimingizni sinang!

Bilimingizni sinang