Fuqarolik ishining sudda ko‘rib chiqilishi bosqichlari

IV-bo‘lim. Fuqarolik huquqi asoslari

BOSQICHLARI

Mazkur darsni o‘rganib chiqish natijasida siz: — istalgan ish bo‘yicha fuqarolik sudlov jarayonining bosqichlari ketma- ketligini bilib olishingiz; — fuqarolik sudlov jarayoni ishtirokchilarining huquqlari va burchlari bilan tanishishingiz; — omma oldida so‘zlash bilim va ko‘nikmalaringizni takomillashtiri- shingiz; — olingan bilimlarni amalda qo‘llashga intilib ko‘rishingiz mumkin. Ishning sudda ko‘rilishi fuqarolik sudlov jarayoni asosiy bosqichi hisoblanadi, u aksariyat hollarda vujudga kelgan nizoni hal qilish bilan tugallanadi. Birinchi instansiyadagi sudlarda fuqarolik ishlarini sudyaning yakka o‘zi ko‘rib chiqadi.

BOSQICHLARI

Ushbu darsda siz fuqarolik ishining sudda ko‘rilishini eslatadigan jarayonda ishtirok etasiz.

Ish faktlaridan kelib chiqib, sizga taklif etilganiga qarab sudya, da’vogar, javobgar roliga kirishib ketishga harakat qiling hamda fuqarolik huquqi asoslari bo‘yicha olingan bilimlardan foydalangan holda, qonunga muvofiq va mavjud vaziyatni hisobga olib, huquq buzilishini oqilona hal etishga urinib ko‘ring.

Xaridor talabi bilan tovar boshqasiga almashtirib berilishi shart bo‘lgan hollarni ko‘rsating.

1-vaziyat. S. bog‘i bo‘lgan dala hovli sotib oldi. Biroq yetishtirilgan me- valardan tortib, hatto uy ichidagi buyumlar va mebelgacha muntazam o‘g‘irlanishi quvonishga yo‘l bermasdi.

BOSQICHLARI

Mavsum tugagach, S. uy oldiga katta yovvoyi hayvonga mo‘ljallangan qo‘lbola qopqon qo‘ydi, yerto‘lada esa olmalar solingan qutiga tekkan odam boshiga og‘ir xoda tushadigan maxsus qurilma o‘rnatdi.

Yanvar oyida S.ni ichki ishlar idorasiga chaqirishdi hamda voyaga yetmagan S. va D.ga yetkazilgan jarohatlarni tushuntirishni talab qilishdi. O‘smirlarning ota-onasi S.ni sudga berib, bolalarni davolashga sarflangan xarajatlarni qoplashni talab qilishdi.

S. qo‘shnilari uning hovlida tuzoq qo‘yish niyati bo‘lganligini tas- diqlashdi. S. aybini bo‘yniga oldi, lekin da’voni qondirishdan bosh tortdi.

Bu vaziyatda kim haq? Sud qanday qarorga kelishi kerak?

2-vaziyat. Erta bahorda S. qo‘shnisi I.ning uchastkasidan ajratib turadigan egat bo‘ylab 20 ta mevali daraxt o‘tqazdi. Bir necha yil o‘tgach, daraxtlar o‘sib, meva berdi.

Ana shunda ildizlari bir joyda, mevali shoxlari esa boshqa uchastkada bo‘lgan daraxtlarning mevalarini kim uzishi kerakligi xususida nizo chiqdi. I. mevalarni yig‘ishga haqqi borligini ta’kidladi, chunki daraxt shoxlari uning hududini to‘sib qo‘ygan, natijada bu yerda hech narsa o‘smayotgandi.

S. I.ning uchastkasiga kirib mevalarni yig‘ib olmoqchi bo‘lganida, haqoratlandi va uydan haydab chiqarildi.

Ikkala qo‘shni nizoni hal etishi uchun sudga murojaat etishdi va ma’naviy hamda moddiy zararni qoplashni talab qilishdi.

Bu vaziyatda kim haq? Sud qanday qarorga kelishi kerak?

YO‘L-YO‘RIQLAR

Ishda qatnashayotgan shaxslar quyidagilarga haqli: — ish materiallari bilan tanishish, ulardan ko‘chirmalar olish va nusxalar ko‘chirish; — ishda qatnashayotgan boshqa shaxslarga savollar bilan murojaat qilish; — sud ishi jarayonida vujudga keladigan barcha masalalar yuzasidan o‘z fikrini bildirish; — sud qaroridan norozi bo‘lib, shikoyat berish.

Da’vo ishida qatnashayotgan taraflar: — jarayonning istalgan bosqichida sud ishini to‘xtatish va uni tinch yo‘l bilan hal qilishga haqli, lekin javobgarning harakatlari qonunga zid bo‘lsa hamda uchinchi shaxslar manfaatlariga daxl etsa, sud ishni to‘xtatishga rozi bo‘la olmaydi.

YO‘L-YO‘RIQLAR

SUD MAJLISINI O‘TKAZISH TARTIBI — sudyalar majlislar zaliga kirib kelayotganida kelganlar o‘rnidan turadi;

sud qarori ham o‘rindan turgan holda tinglanadi; — ishda qatnashayotgan shaxslar sudga murojaat qilayotganda va ko‘rsatma berayotganda o‘rindan turadilar; — zaldagilarning hammasi sud raisi buyruqlarini so‘zsiz bajaradi; — har bir guvoh alohida so‘roqqa tutiladi, bunda hali so‘ralmaganlar ishtirok etmaydi; — raislik qiluvchi fuqarolik sudlov jarayonida qatnashayotganlardan hammaning oldida ovoz chiqarib, quyidagicha qasam qilishini talab qiladi: «Ish yuzasidan o‘zim bilgan barcha ma’lumotlarni sudga aytib berishga qasam ichaman. Faqat haqiqatni, bor haqiqatni va tanho haqiqatni aytaman».

SUD ISHI QATNASHCHILARI

Kotib: — sudga ushbu ish bo‘yicha chaqirilganlardan kimlar kelgani hamda boshqalarning kelmaganlik sabablarini aytadi; — sud ishi bayonnomasini yuritadi.

Sudya (raislik qiluvchi): — sud tarkibini e’lon qiladi, ishda qatnashayotgan shaxslarga ularning qarshilik bildirish huquqini tushuntiradi; — ishda qatnashayotgan shaxslarga ularning huquqlari va burchlarini tushuntiradi; — sudda so‘roq qilinayotganlarning shaxsini belgilaydi hamda ko‘rgaz- ma berishdan bosh tortganligi uchun javobgarlikka tortilishi haqida ogohlantiradi (yozma tarzda). Voyaga yetmaganlar bunday javobgarlik haqida ogohlantirilmaydi; — qatnashchilarning (so‘roq qilinishidan avval) da’vogar va javobgarga bo‘lgan munosabatini (qarindoshlik munosabatlari va hokazo) aniqlaydi;

SUD ISHI QATNASHCHILARI

— sud ishi jarayonida vujudga kelgan muammolarni hal qiladi, sud zalida tartib o‘rnatadi. Da’vogar: — buzilgan yoki nizoga sabab bo‘lgan huquqlarini himoya qilish uchun ko‘rgazmalar beradi.

Javobgar: — tushuntirishlar beradi, isbot-dalillar keltiradi, iltimosnomalar taqdim etadi; — shaxsan yoki advokat yordamida o‘zining himoya qilish huquqini amalga oshiradi; — sudga qo‘shimcha guvohlar chaqirilishini iltimos qilishga haqli.

Prokuror: — sud ishi vaqtida vujudga keladigan masalalar bo‘yicha xulosa chiqaradi.

Ekspert: — o‘z xulosasini yozma ravishda taqdim etishi kerak; — agar sud ekspertizani sifatsiz deb topsa, takror ekspertiza o‘tkazilishini tayinlashi mumkin.

SUD ISHI QATNASHCHILARI

Guvohlar: — har biri alohida so‘roq qilinadi, so‘roq qilingan guvohlar ish tugashiga

qadar majlislar zalida qoladi;

— sud ishida tekshirilayotgan holatlar bo‘yicha ularga ma’lum bo‘lgan barcha ma’lumotlarni berishga majbur, bunda buzib кo‘rsatishlarga yo‘l qo‘yilmaydi; — agar guvoh 16 yoshga to‘lmagan bo‘lsa, o‘qituvchi, zarurat bo‘lganda

esa ota-onasi ham qatnashishi kerak.

FUQAROLIK ISHINI SUDDA KO‘RISH BOSQICHLARI

1. Sud jarayonini ochish (sudya). 2. Jarayon ishtirokchilari kelganini tekshirish (kotib). 3. Sud majlisi zalidan guvohlarni chiqarib yuborish (kotib). 4. Sud tarkibini e’lon qilish va qarshilik bildirish huquqini tushuntirish (sudya). 5. Ishda qatnashayotgan shaxslarga ularning huquq va burchlarini tushuntirish (sudya). 6. Raislik qiluvchining ish mazmunini bayon etishi (da’vogarga talablarini himoya qilayotganini; javobgarga da’vogar talablarini tan olganligini hamda ikkala tarafga ishni tinch yo‘l bilan tugatishni istayotganini so‘rab murojaat qilish bilan tugallanadi). 7. Da’vogarning tushuntirishi. 8. Prokurorning nutqi (da’vogar talablari qonuniyligini rad etadi yoki yoqlaydi). 9. Guvohlarni so‘roq qilish. 10. Ekspertdan so‘rash. 11. Ishni ko‘rib chiqish tugallanishi (raislik qiluvchi ishda qatnashayot- ganlardan ish materiallarini biror narsa bilan to‘ldirishni istashlari yoki yo‘qligi xususida so‘raydi). 12. Sud muzokaralari (prokuror, da’vogar, javobgarning chiqishlari). 13. Prokuror xulosasi. 14. Sudning qaror chiqarish uchun maslahat xonasiga chiqib ketishi. 15. Sud qarorini o‘qib eshittirish (raislik qiluvchi qaror ustidan shikoyat qilish tartibini tushuntiradi va ushbu ish bo‘yicha sud majlisini yopiq deb e’lon qiladi).

SUD HUKMI BO‘YICHA SHIKOYATLAR BERISH TARTIBI

O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik-protsessual kodeksiga muvofiq birinchi instansiya sudining ajrimlari ustidan sud tomonidan ajrim topshirilgan yoki yuborilgan kundan e’tiboran o‘n kun ichida taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar, shuningdek ishda ishtirok etishga jalb qilinmagan, ammo huquq va majburiyatlari haqidagi masala sud tomonidan hal etilgan shaxslar apellatsiya instansiyasi sudiga sudning ajrimi ishning keyingi harakatlanishiga to‘sqinlik qiladigan hollarda sudning hal qiluv qaroridan alohida shikoyat berishi, prokuror esa protest keltirishi mumkin.

Apellatsiya instansiyasi sudi xususiy shikoyat yoki xususiy protestni ko‘rib chiqib:

SUD HUKMI BO‘YICHA SHIKOYATLAR BERISH TARTIBI

1) ajrimni o‘zgarishsiz qoldirishga, shikoyat yoki protestni esa qanoatlan- tirmaslikka; 2) ajrimni bekor qilishga va ishni mazmunan ko‘rish uchun birinchi instansiya sudiga yuborishga; 3) ajrimni butunlay yoki qisman o‘zgartirishga yoxud bekor qilishga va masalani mazmunan hal qilishga haqli. Qonuniy kuchga kirgan, apellatsiya tartibida ko‘rilmagan hal qiluv qarorlari ustidan ular qonuniy kuchga kirgan kundan e’tiboran olti oy ichida taraflar va ishda ishtirok etishga jalb qilingan boshqa shaxslar, shuningdek ishda ishtirok etishga jalb qilinmagan, ammo huquq va majburiyatlari haqidagi masala sud tomonidan hal etilgan shaxslar kassatsiya tartibida shikoyat berishi va prokuror protest keltirishi mumkin.

Bilimingizni sinang!

Bilimingizni sinang