O‘zbekiston Respublikasi davlat byudjeti va byudjet huquqi

III bo‘lim. Moliya huquqi

Bugun darsda quyidagilar bilan tanishasiz:

Byudjet huquqi – moliya huquqining bir qismi davlatning byudjet tuzilishini, turli darajadagi byud- jetlarni, ularning daromad qismini shakllantirish va byudjet mablag‘larining sarflanishi, shuningdek umuman davlatning byudjet-moliya siyosatini shakllantirish va amalga oshirish tartibini belgilovchi huquqiy normalar majmuyi.

• Byudjet tushunchasi va huquqi.

• Davlat byudjeti va uning ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati.

Byudjet tushunchasi va huquqi

Byudjet huquqini davlat byudjeti mablag‘larini tashkil etish, taqsimlash va ulardan foydalanish bo‘yicha yuzaga keladigan ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi moliyaviy-huquqiy normalar majmuyi sifatida belgilash mumkin.

Davlat byudjet tashkilotlari o‘z faoliyatlarini amalga oshirishlari uchun kerak bo‘lgan barcha mablag‘larni byudjetning tegishli xarajatlar qismidan oladilar.

Byudjet davlat hokimiyati organlari funksiyalarini ta’minlash maqsadida pul mablag‘larini tashkil etish va xarajat qilish shaklidir.

Byudjetning asosiy vazifalari:

• milliy daromadni qayta taqsimlash;

• iqtisodiyotni tartibga solish;

• byudjet sohasini moliyaviy ta’minlash va davlatning ijtimoiy siyosatini amalga oshirish; • markazlashgan pul mablag‘lari jamg‘armalarini tashkil etish va foydalanish ustidan nazoratni amalga oshirish. Byudjet to‘g‘risidagi qonun hujjatlari, ularning boshqa qonun hujjatlarida ko‘rsatilgan normalari Byudjet kodeksiga muvofiq bo‘lishi kerak. Agar davlatimiz tomonidan imzolangan xalqaro shartnomalarda byudjet to‘g‘risidagi qonun hujjatlariga zid qoidalar belgilangan bo‘lsa, xalqaro shartnoma qoidalari qo‘llaniladi.

Davlat byudjeti va uning ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati

Davlat byudjeti har yili tasdiqlanadi va u 1-yanvardan 31-dekabrga qadar amalda bo‘ladi.

Davlatning iqtisodiy-ijtimoiy rivojlanishi jarayonida byudjetdan foydalanish natijasida yuzaga keladigan munosabatlarni tartibga soluvchi huquqiy me’yorlar alohida guruhga ajratiladi hamda moliya qonun hujjatlarining asosiy bo‘limlaridan biri bo‘lgan byudjet qonunlarini tashkil qiladi.

O‘zbekiston Respublikasining byudjet tizimi quyidagi prinsiplarga asoslanadi:

• byudjet tizimining yagonaligi;

• byudjet tizimining O‘zbekiston Respublikasi ma’muriy-hududiy tuzilishiga muvofiqligi; • byudjet tizimi byudjetlarining balansliligi va o‘zaro bog‘liqligi;

Huquq tarixidan

Byudjet so‘zi ingliz tilidan olingan bo‘lib, «g‘azna» degan ma’noni anglatadi. Byudjet XVII asrning ikkinchi yarmida Fransiyadagi burjua revolyut- siyasidan keyin o‘rnatilgan. XIX asrning ikkinchi yarmida byudjet atamasi Yevropa mamlakatlarida tarqaldi va XX asrdan deyarli barcha mamlakatlarda byudjet kategoriyasi foydalanila boshlandi.

Byudjet jarayoni — byudjet tizimi byudjetlarini shakllantirish, tuzish, ko‘rib chiqish, qabul qilish, tasdiqlash va ijro etish, ularning ijrosini nazorat qilish, turli byud- jetlarning ijrosi to‘g‘risidagi hisobotlarni tayyorlash va tasdiqlash, shuningdek ular o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar jarayoni.

Huquq tarixidan

Byudjet jarayoni ishtirokchilari — davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari, davlat moliyaviy nazorat organlari, byudjet tashkilotlari va byudjetdan mablag‘ oluvchilar.

Byudjet tashkiloti – davlat funksiyalarini amalga oshirish uchun belgilangan tartibda davlat hokimiyati organlarining qaroriga ko‘ra tashkil etilgan, davlat byudjeti mablag‘lari hisobidan saqlab turiladigan notijorat tashkilotdir.

• byudjet tizimi byudjetlari daromadlarini prognoz qilish va xarajatlarini rejalashtirish; • byudjet tizimi byudjetlari mablag‘laridan foydalanishning aniq yo‘naltirilganligi va maqsadlilik xususiyati; • byudjet tizimi byudjetlarining mustaqilligi;

Huquq tarixidan

• byudjet tizimi byudjetlari mablag‘laridan foyda-

lanishning natijadorligi; • kassaning yagonaligi;

• byudjet jarayoni ishtirokchilarining javobgarligi;

• ochiqlik.

O‘zbekistonning Davlat byudjeti tuzilmasi

Davlat byudjeti quyidagi darajadagi byudjetlardan iborat:

z z O‘zbekiston Respublikasining byudjeti;

z z Qoraqalpog‘iston Respublikasi byudjeti, viloyat- lar va Toshkent shahar mahalliy byudjetlari. Davlat byudjeti daromadlari:

• soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar;

• davlat aktivlarini joylashtirish, foydalanishga berish va sotishdan olingan daromadlar;

Huquq tarixidan

Moliya yili — 1-yanvardan 31-dekabr oxirigacha bo‘lgan vaqtni o‘z ichiga oluvchi davr.

2013-yil 26-dekabrda O‘zbekiston Respublikasining byudjet tizimi mablag‘larini shakllantirish, tuzish, ko‘rib chiqish, qabul qilish, tasdiqlash, ijro etish, davlat tomonidan mablag‘ jalb qilish va byudjet to‘g‘risidagi qonun hujjatlari ijrosini nazorat qilishga oid munosabatlarni tartibga soluvchi «O‘zbekiston Respublikasining Byudjet kodeksini tasdiqlash to‘g‘risida»gi Qonuni qabul qilindi.

• meros, hadya huquqi bo‘yicha davlat mulkiga o‘tgan pul mablag‘lari; • yuridik va jismoniy shaxslardan, shuningdek chet davlatlardan tushadigan qaytarilmaydigan pul tushumlari; • rezident-yuridik shaxslarga berilgan byudjet ssudalarini va chet davlatlarga ajratilgan kreditlarni to‘lash hisobidan to‘lovlar; • qonun hujjatlariga muvofiq boshqa daromadlar

Huquq tarixidan

hisobidan shakllantiriladi.

Savol va topshiriqlar

O‘zbekiston Respublikasining Byudjet kodeksini toping va quyidagi savollarga javob bering.

Hududiy moliya organlari — Qoraqalpog‘iston Respublikasining Moliya vazirligi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklarining moliya boshqarmalari, tumanlar va shaharlar hokimliklarining moliya bo‘limlari.

Savol va topshiriqlar

Moliyaviy majburiyatlar — byudjet tashkilotlarida va byudjet mablag‘lari oluvchilarda ularga pul mablag‘larini o‘tkazish majburiyatini yuklovchi hujjatlar, shu jumladan, ijro hujjatlari asosida yuzaga keladigan majburiyatlar.

1 Moliya yili a — byudjet tizimi byudjetlarini shakllantirish, tuzish, ko‘rib chiqish, qabul qilish, tasdiqlash va ijro etish, ularning ijrosini nazorat qilish, byudjet tizimi byudjetlarining ijrosi to‘g‘risidagi hisobotlarni tayyorlash va tasdiqlash, shuningdek ular o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar jarayoni; 2 Byudjet jarayoni b — davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari, davlat moliyaviy nazorat organlari, byudjet tashkilotlari va byudjet mablag‘lari oluvchilar; 3 Byudjet jarayoni ishtirokchilari c — byudjet tashkilotlarida va byudjet mablag‘lari oluvchilarda ularga pul mablag‘larini o‘tkazish majburiyatini yuklovchi hujjatlar, shu jumladan ijro hujjatlari asosida yuzaga keladigan majburiyatlar. 4 Moliyaviy d – davlat funksiyalarini amalga oshirish uchun belgilangan tartibda davlat hokimiyati organlarining qaroriga ko‘ra tashkil etilgan, Davlat byudjeti mablag‘lari hisobidan saqlab turiladigan notijorat tashkilot. 5 Byudjet tashkiloti

Savol va topshiriqlar

e — 1-yanvardan 31-dekabr kuni oxirigacha bo‘lgan vaqtni o‘z ichiga oluvchi davr.

Muhim sanalar

• 2013-yil — 2013-yil 26-dekabrda O‘zbekiston Respublikasining byudjet tizimi mablag‘larini shakllantirish, tuzish, ko‘rib chiqish, qabul qilish, tasdiqlash, ijro etish, davlat tomonidan mablag‘ jalb qilish va byudjet to‘g‘risidagi…
• 1-yanvardan — Davlat byudjeti har yili tasdiqlanadi va u 1-yanvardan 31-dekabrga qadar amalda bo‘ladi.
• 31-dekabrga — Davlat byudjeti har yili tasdiqlanadi va u 1-yanvardan 31-dekabrga qadar amalda bo‘ladi.
• XVII asrning — Byudjet XVII asrning ikkinchi yarmida Fransiyadagi burjua revolyut- siyasidan keyin o‘rnatilgan.
• XIX asrning — XIX asrning ikkinchi yarmida byudjet atamasi Yevropa mamlakatlarida tarqaldi va XX asrdan deyarli barcha mamlakatlarda byudjet kategoriyasi foydalanila boshlandi.
• XX asrdan — XIX asrning ikkinchi yarmida byudjet atamasi Yevropa mamlakatlarida tarqaldi va XX asrdan deyarli barcha mamlakatlarda byudjet kategoriyasi foydalanila boshlandi.
• 1-yanvardan — Moliya yili — 1-yanvardan 31-dekabr oxirigacha bo‘lgan vaqtni o‘z ichiga oluvchi davr.
• 31-dekabr — Moliya yili — 1-yanvardan 31-dekabr oxirigacha bo‘lgan vaqtni o‘z ichiga oluvchi davr.
• 26-dekabrda — 2013-yil 26-dekabrda O‘zbekiston Respublikasining byudjet tizimi mablag‘larini shakllantirish, tuzish, ko‘rib chiqish, qabul qilish, tasdiqlash, ijro etish, davlat tomonidan mablag‘ jalb qilish va byudjet to‘g‘risidagi…
• 1-yanvardan — e — 1-yanvardan 31-dekabr kuni oxirigacha bo‘lgan vaqtni o‘z ichiga oluvchi davr.

Bilimingizni sinang