Davlat kreditining huquqiy asoslari

III bo‘lim. Moliya huquqi

Bugun darsda quyidagilar bilan tanishasiz:

• Davlat krediti tushunchasi.

• Davlat qarzi.

Davlat krediti

Qo‘shimcha pul mablag‘larini yaratish maqsadida davlat ularni jalb etishning ixtiyoriy usullarini qo‘llashi mumkin. Shu asosda moliyaviy munosabatlarning maxsus tizimi – davlat krediti vujudga keladi.

Davlat kreditida kredit munosabatlari subyektlari, bir tomondan — davlat, ikkinchi tomondan – yuridik va jismoniy shaxslar bo‘ladi. Bunda davlat ushbu munosabatlarda ko‘rsatilgan subyektlarning vaqtincha bo‘sh turgan pul mablag‘larini qarzga oluvchi sifatida qatnashadi.

Davlat krediti bo‘yicha yuzaga keladigan huquqiy munosabatlar har qanday moliyaviy-

Kredit (lot. creditium – ssuda) – pul yoki tovarlarni, odatda, foizlar to‘lab, qaytarish sharti bilan berish bo‘lib, kreditor bilan qarz oluvchi o‘rtasidagi iqtisodiy munosabatlarni ifodalaydi.

Davlat krediti

Davlat krediti – davlat tomonidan mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining eng muhim masalalari hamda byudjet tanqisligini qoplash uchun zarur bo‘lgan qo‘shimcha moliyaviy resurslarni yo‘naltirish maqsadida yuridik va jismoniy shaxslarning bo‘sh turgan pul mablag‘larini qaytarishlik, muddatlilik, g‘arazlilik va ixtiyoriylik prinsiplariga asosan jalb etish bo‘yicha moliya huquqi bilan tartibga solinadigan munosabatlardir.

Kredit summasi – bu qarzga beriladigan pul birligining hajmi.

Kredit mexanizmi – kredit munosabatlarini tashkil qilishda qo‘llaniladigan elementlar maj muasidir.

Kredit obyekti – vaqtincha bo‘sh turgan, berilishi mumkin bo‘lgan pullar va tovarlardir.

Davlat krediti

Kredit subyektlariga korxona, firma, tashkilot, davlat va turli toifadagi aholi kiradi.

huquqiy munosabatlarga xos bo‘lgan barcha belgilarga egadir. Bu, xususan, ularning obyektiga, davlat yoki u tomonidan vakolat berilgan organning ushbu munosabatlar majburiy subyekti sifatida mavjud bo‘lishiga, davlat krediti sohasidagi huquqiy munosabatlarning davlat-hukmronlik xususiyatiga tegishlidir. Moliyaviy huquqiy munosabatlar, ma’lumki, mulkiy xususiyatga ega, chunki ular pul mablag‘lari sababli yuzaga keladi. Biroq davlat krediti bo‘yicha ushbu munosabatlar obyekti har qanday pul mablag‘lari emas, balki yuridik va jismoniy shaxslarning faqat vaqtincha bo‘sh turgan mablag‘lari bo‘lishi mumkin.

Davlat krediti

Davlat krediti sohasida nafaqat davlat qarz majburiyatlari bo‘yicha munosabatlar, balki davlat qarzi ishlashiga vositachilik qiluvchi huquqiy munosabatlar ham yuzaga keladi. Ular jumlasiga quyidagilar kiradi:

• Hukumat bilan Markaziy bank o‘rtasida kelgusi moliya yilida kreditlashning ichki va tashqi manbalaridan qarz olish rejalari to‘g‘risida maslahatlashish vaqtida vujudga keladigan huquqiy munosabatlar; • O‘zbekiston Respublikasi davlat qarz majburiyatlarini chiqarish shartlari, davlat zayomlari bo‘yicha xizmat ko‘rsatish va ularni muomalaga chiqarish tartibini belgilash; • davlat qisqa muddatli obligatsiyalari bozorida dilerlik funksiyalarini bajarish uchun shartnomalar tuzish, shuningdek, davlat zayomlari obligatsiyalarini joylashtirish va muomalaga chiqarish bilan bog‘liq bo‘lgan tashkilotlar faoliyatini nazorat qilish vaqtida Markaziy bank bilan tashkilotlar o‘rtasida yuzaga keladigan huquqiy munosabatlar va h.k.

Davlat qarzi

Davlat qarzi – davlatning tashqi va ichki kredit operatsiyalari bo‘yicha qarzdorlik summasi. Davlat zayomlari kredit munosabatlarining bir turi bo‘lib, unda davlat yoki uning mahalliy organlari qarz oluvchi yoxud qarz beruvchi sifatida amal qiladi.

Xarajatlarni o‘z vaqtida va to‘liq amalga oshirish maqsadida davlat zayomlar va moliya bozoridan mablag‘larni jalb etadi.

Pul mablag‘larini jalb qilish davlatning moliya bozoridagi faoliyatining passiv shakli sifatida tavsiflanadi. Davlat pul mablag‘larini qarzga berishi uning moliya bozoridagi harakatining faol shakli sifatida qaraladi.

Davlat qarzi – O‘zbekiston Respublikasining ichki va tashqi mablag‘larni jalb qilish natijasida vujudga kelgan majburiyatlari.

Savol va topshiriqlar

Berilgan matnni o‘qing va savollarga javob bering. Xalqaro valyuta jamg‘armasi eng yuqori davlat (ichki) qarzi mavjud bo‘lgan jahon- ning 20 ta mamlakatini belgilab berdi. Ushbu ro‘yxatda Yaponiya yetakchilik qilmoqda. 1990-yillarning boshidan Yaponiya uzluksiz turg‘unlikni boshidan kechirdi. Hozir Yaponiya hukumati mamlakatdagi soliq tushumlarining deyarli yarmini katta hajmdagi qarzni to‘lashga sarflamoqda. Shunga qaramay, 10 yillik yapon obligatsiyalari bo‘yicha daromadlilik 1%dan past darajada qolmoqda.

Savol va topshiriqlar

a – vaqtincha bo‘sh turgan, berilishi mumkin bo‘lgan pullar va tovarlar 2 Kredit obyekti b – bu qarzga beriladigan pul birligining hajmi 3 Kredit summasi c – davlatning tashqi va ichki kredit operatsiyalari bo‘yicha qarzdorlik summasi. 4 Davlat qarzi d – korxona, firma, tashkilot, davlat va turli toifadagi aholi

Muhim sanalar

• 1990-yillarning — 1990-yillarning boshidan Yaponiya uzluksiz turg‘unlikni boshidan kechirdi.

Bilimingizni sinang