Davlat shakllari

Shaxs, jamiyat va davlat

Biror mamlakat ishlarining orqaga ketishiga sabab —

tuzuklari-yu tartibotlarining susayishidandir.

Faollashtiruvchi savollar

5. Bayroqlar tasviriga qarab qaysilari unitar va federativ davlatlarga tegishli ekanligini toping.

Faollashtiruvchi savollar

7. Vengriya, Latviya, Polsha kabi davlatlar nomlari atalganda nima uchun federatsiya jumlasi qo‘shilib aytilmasligining sababini aniqlashga harakat qiling.

Davlat

(siyosiy rejimi)

Davlat shakllari deyilganda, davlatning boshqaruv, hududiy tuzilishi va siyosiy tartiboti jihatidan qanday shakllarga bo‘linishi tushuniladi.

Boshqaruv shakliga ko‘ra davlatlar monarxiya va respublikaga bo‘linadi.

Monarxiya — oliy hokimiyat yakka davlat boshlig‘ining qo‘lida bo‘lgan va bu hokimiyat avloddan avlodga meros qilib beriladigan davlat boshqaruv shakli.

Monarx davlatni yakka o‘zi boshqarishi, o‘z boshqaruvining natijasi uchun yuridik jihatdan javobgar bo‘lmasligi, uning hokimiyati muqaddas va ilohiy deb e’lon qilinishi, o‘z faoliyatida mustaqil bo‘lishi monarxiyaning asosiy belgilari hisoblanadi.

(siyosiy rejimi)

Monarxiyaning turlari

Noan’anaviy

Agar monarx o‘z davlatini boshqarishda uning boshqaruvi boshqa biron-bir idora bilan cheklanmasa, bunday monarxiya mutlaq monarxiya deyiladi (Qatar, O‘mon sultonligi). Cheklangan monarxiyada esa monarxning hukmronligi konstitutsiya yoki parlament bilan cheklanadi (Daniya, Norvegiya). Teokratik monarxiya tushunchasi davlat boshqaruvi va diniy hokimiyat monarx qo‘lida to‘planishini anglatadi (Vatikan). Noan’anaviy monarxiyada monarx maxsus saylov bilan hokimiyatga keladi (Masalan, Malayziya qiroli 5 yilga saylanadi).

Fikrimizni tasdiqlaymiz

Respublika davlat boshqaruvining shunday shakliki, unda hokimiyat oliy idoralari ma’lum muddatga saylanadi.

Respublika shaklidagi boshqaruvga ega bo‘lgan davlatning asosiy belgilari quyidagilardan iborat:

• – hokimiyat oliy idoralarining saylab qo‘yilishi;
• – hokimiyat vakolatlari qat’iy ravishda qonun chi qaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatiga bo‘linishi;
• – hokimiyat oliy idoralarining o‘z qarorlarini saylangan muddati davomida qabul qilishi;
• – fuqarolarning davlat ishlarini boshqarishda ishtirok eta olishi. Respublikalar prezidentlik respublikasi, parlamentar respublika hamda aralash shakldagi respublika turlariga bo‘linadi.

Fikrimizni tasdiqlaymiz

Prezidentlik respublikasida davlatni bevosita xalq saylaydigan va juda keng vakolatlarga ega bo‘lgan prezident boshqaradi. U ijro hokimiyatining bevosita boshqaruvchisi hisoblanadi. Masalan, AQSH, Rossiya Federatsiyasi, O‘zbekiston.

Parlamentar respublikada davlat boshlig‘i saylanuvchi mansabdor shaxs bo‘lib, asosan, parlament tomonidan saylanadi. Masalan, Germaniya, Italiya, Gretsiya.

Respublika shaklidagi boshqaruvning yana bir ko‘rinishi aralash boshqaruvdir. Bunday boshqaruvda prezidentlik va parlamentar respublika elementlari aralashib ketgan bo‘ladi. Masalan, Fransiya, Janubiy Koreya Respublikasi.

Brainring daqiqa

1. Tasavvuringizdagi shartli davlatning boshqaruv shaklini belgilang.

3. Shartli davlatingizning davlat mexanizmi tarkibiga qanday davlat organlari kirishini tushuntirib bering.

Fikrimizni tasdiqlaymiz

Davlatning tuzilish shakli uning ma’muriy-hududiy tashkil etilishidir.

Oddiy (unitar) Murakkab (federativ,

Unitar davlatda butun bir mamlakat miqyosida umumiy tizimga ega bo‘lgan qonunchilik, ijro va sud idoralari bo‘ladi.

Yodda tuting

Unitar — lotincha so‘z bo‘lib,

“oddiy”, “yagona” degan ma’noni bildiradi.

Unitar davlatning

Unitar davlatdan farqli o‘laroq, federativ davlat murakkab davlat tuzilmasi hisoblanadi.

Federativ davlat bir necha davlatlarning birlashuvidan hosil bo‘ladi. Ularning subyektlari “shtat”, “o‘lka”, “respublika”, “amirliklar” deb atalishi mumkin. Federatsiya subyektlari o‘z ma’muriy-hududiy bo‘linmalariga ega.

Ushbu davlatlar o‘zaro birlashganidan keyin federatsiya a’zolari hisoblanib, asosiy hokimiyat vakolatlari federatsiyaning markaziy organlariga beriladi.

Yodda tuting

• – yagona konstitutsiya, yagona qonunchilik tizimi;

Federativ davlat — bir

• – yagona armiya; – yagona pul birligi; – qat’iy tartibdagi ma’muriy- hududiy tuzilishga egaligi;

necha davlatlarning birlashuvidan hosil bo‘lgan murakkab, ittifoqdosh davlat.

TUZILISH JIHATIDAN

• – barcha ma’muriy-hududiy birliklar uchun umumiy bo‘lgan soliq va kredit siyosati;

Federativ davlatning

• – yagona fuqarolik.
• – federatsiya hududi uning subyektlari hududi yig‘indisidan iborat bo‘ladi; – oliy qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyati federal davlat idoralariga tegishli bo‘ladi; – federatsiyaning umumiy konstitutsiyasi uning subyektlari va markaziy hokimiyat o‘rtasidagi huquqiy munosabatlarni belgilaydi;
• – federatsiya subyektlarining har biri o‘zining alohida konstitutsiyasi, qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud organlariga ega bo‘ladi;
• – oliy qonun chiqaruvchi idora, odatda, ikki palatali bo‘ladi. Bunda yuqori palata federatsiya a’zolarining manfaatlarini ifoda etadi.

Hozirda jahonda 20 tadan ortiq federativ davlat mavjud. Davlatlar u yoki bu maqsadni ko‘zlab, o‘z suvereniteti va mustaqilligini saqlagan holda birlashishlari ham mumkin. U holda bunday ittifoq “konfederatsiya” deyiladi.

Federativ davlatning

Konfederatsiyada yagona hudud, yagona fuqarolik bo‘lmaydi. Har bir davlat xalqaro huquqning teng huquqli subyekti bo‘ladi. Lekin hozirgi davrda sof ko‘rinishdagi konfederativ davlat uchramaydi. Masalan, Shveysariya qadimda konfederativ davlat shaklida tashkil topgan bo‘lsa-da, bugungi kundagi konstitutsiyaviy islohotlar natijasida federativ davlat sifatida e’tirof etiladi.

Brainring daqiqa

1. Tasavvuringizdagi shartli davlatning tuzilish shaklini belgilang. 2. Sinfdoshlaringiz bilan har xil tuzilish shaklidagi davlatlarni ishlab chiqing. 3. Tuzilish shakli jihatidan bir xil davlatlarga ega bo‘lgan o‘quvchilar o‘zaro bir guruhga birlashib, davlat tuzilish shakli turlicha bo‘lgan uchta guruh tashkil qiling.

4. Har bir guruh o‘zi tanlagan tuzilish shaklining afzalliklarini aytib berishi lozim, boshqa guruhlar, aksincha, bu tuzilish shaklining kamchiliklarini aniqlashlari kerak.

Fikrimizni tasdiqlaymiz

Davlat hokimiyatini amalga oshirish usullari va uslublari tizimiga “siyosiy tartibot” deyiladi. Mamlakatdagi siyosiy vaziyat, ya’ni jamiyatdagi siyosiy erkinlik darajasini aynan siyosiy tartibot belgilaydi.

Siyosiy tartibot demokratik va nodemokratik turlarga bo‘linadi. Demokratik tartibot sharoitida insonning siyosiy va fuqarolik huquqlari hurmat qilinadi. Fuqarolar davlat hokimiyati idoralarini tuzishda va ularning faoliyatida faol ishtirok etadilar. Demokratik hokimiyatning yagona manbai xalq irodasi hisoblanadi.

Demokratiya — yunoncha “xalq hokimiyati” degan ma’noni anglatadi. Agar davlatda demokratik tartibot hukmron bo‘lsa, bu davlatda fuqarolar umume’tirof etilgan huquq va erkinliklardan to‘la foydalanadilar, davlat esa ularni har tomonlama kafolatlaydi va himoya qiladi.

DEMOKRATIK TARTIBOT BELGILARI

Shaxs o‘z huquqlarini amalga oshirishda qonunga zid bo‘lmagan holda erkin bo‘lishi

Inson va fuqaro huquq hamda erkinliklarining e’tirof qilinishi va kafolatlanishi

Davlat boshqaruvi va siyosiy jarayonlarda fuqarolarning faol ishtirok etishi

Hokimiyat vakolatlarining bo‘linishi

Ijtimoiy hayotda fikrlar turli xilligi (pluralizm), ijtimoiy-siyosiy birlashmalarning ko‘pligi

Qonun ustuvorligi

Demokratik davlatda g‘oyaviy va siyosiy pluralizm konstitutsiya tomonidan qo‘llab- quvvatlanib, siyosiy partiyalarning faoliyatiga ruxsat etiladi. Siyosiy partiyalar esa oliy va mahalliy hokimiyat idoralariga deputatlarni saylashda ishtirok etish orqali o‘zlari, iloji boricha, ko‘proq a’zolarini hokimiyat idoralariga kiritishga harakat qiladilar. Demokratik saylovda g‘alaba qozongan siyosiy partiyalar hukumatni tuzish va o‘z siyosatini o‘tkazish huquqiga ega bo‘ladilar.

DEMOKRATIK TARTIBOT BELGILARI

Demokratiyaga zid tartibot “nodemokratik tartibot” deb ataladi. Bunday tartibotda davlat idoralari demokratik tamoyillar va qoidalarga rioya etmaydilar. Aksincha, ularni doimo yoki tez-tez buzadilar. O‘z-o‘zidan ma’lumki, bunday siyosiy tartibotda fuqarolarning huquq va erkinliklari poymol etiladi, qo‘pol ravishda buziladi, muxolifat ba’zan juda shafqatsizlik bilan bartaraf etiladi. Ba’zida esa parlament singari demokratik institutlar yo‘q qilinadi.

Nodemokratik tartibotlar ichida fashistik va totalitar tartibotlar haqida alohida to‘xtalib o‘tish joiz.

Fashistik tartibotda har qanday hukmron muxolifat yakson etiladi. Biron-bir irq ning hukmronligi e’lon qilinadi. Va nihoyat, boshqa hududlarni bosib olishga harakat kuchayadi. 1933–1945-yillardagi fashistlar Germaniyasi va o‘sha davrdagi fashistlar Italiyasi bunga misol bo‘la oladi.

DEMOKRATIK TARTIBOT BELGILARI

Yagona partiyaning hukmronligi, huquq va erkinliklarning poymol etilishi kabi salbiy xususiyatlarga ega bo‘lgan tartibot “totalitar tartibot” deyiladi. Totalitar tartibotda o‘zgacha fikrlarga qarshi kurashiladi, saylovchilarning saylovda muqobil deputatlarni saylash imkoniyatlari bo‘lmaydi. Totalitar davlat misoli sifatida sobiq Sovet Ittifoqini keltirish mumkin.

Brainring daqiqa

1. O‘zbekiston, Rossiya Federatsiyasi, AQSH, Eron, Ispaniya, Braziliya, Qozog‘iston, Buyuk Britaniya, Fransiya, Italiya, Germaniya, Yaponiya, Islandiya, Daniya, Saudiya Arabistoni, Chili, Kuba, Meksika, Kanada, Hindiston, Malayziya davlatlarining shakl jihatidan qanday turlarga bo‘linishini berilgan jadval asosida to‘ldiring.

Davlatlar Boshqaruv shakli Tuzilish shakli Siyosiy tartiboti

Brainring daqiqa

Muhim sanalar

• 1933–1945-yillarda — 1933–1945-yillardagi fashistlar Germaniyasi va o‘sha davrdagi fashistlar Italiyasi bunga misol bo‘la oladi.

Bilimingizni sinang