XotirAI logotipiXotirAI
⚖️ 8-sinf · Davlat va huquq asoslari · 11–12-dars

Huquq manbalari

Huquq

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Yaxshilar mas’uliyat bilan ish qilishlari uchun qonunlarga muhtoj bo‘lmaydilar,

Yomonlar qonunlarga chap berish uchun yo‘l topadilar.

Faollashtiruvchi savollar

Savollar: 1. Xalqaro shartnoma va oldi-sotdi bitimi tushunchalari bir-biridan qanday farq qiladi? 2. Umumxalq xayriya hashari huquqiy odat sifatida huquqiy munosabatlarni tartibga solishga xizmat qiladimi?
Savollar: 3. Quyidagi piramidada qanday tizim aks ettirilgan? Bu normativ-huquqiy hujjatlar qanday ahamiyatga ega? Nega ular piramida ko‘rinishida tasvirlangan deb o‘ylaysiz?

Fikrimizni tasdiqlaymiz

“Manba” so‘zi arab tilidan kirib kelgan bo‘lib, “boshlanish”, “ibtido” degan ma’nolarni anglatadi.

Huquq manbasi muayyan rasmiy bir shaklga ega bo‘lishi uchun, albatta, bunday manba vakolatli davlat organlari tomonidan e’tirof etilishi lozim.

Huquq manbasi — huquqning ifoda etilish shakli. Huquq manbasi o‘zida huquq normasining paydo bo‘lishi va amal qilinishiga imkon beruvchi manbalarni ifodalaydi.

Fikrimizni tasdiqlaymiz

Jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi manbalar tizimida odat va huquqiy odatni farqlash lozim. Kundalik turmushdagi barcha odatiy qoidalar ham huquqiy odat sifatida shakllanavermaydi.

Huquqiy odat — uzoq davr mobaynida amalda bo‘lishi natijasida shakllangan va davlat tomonidan umummajburiy qoida sifatida tan olingan xulq-atvor qoidasidir. Dastlab jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlar axloq, odat, an’ana, rasm-rusum kabi turli xil normalar asosida tartibga solingan.

Odat normalari asosida ijtimoiy munosabatlarni tartibga solish alohida ahamiyat kasb etadi.

Huquq manbalari haqida gapirilganida “yuridik pretsedent” degan tushunchaga ham to‘xtalib o‘tish joiz. Bu tushuncha Buyuk Britaniya, AQSH, Kanada va Avstraliya huquq tizimida uchraydi.

Fikrimizni tasdiqlaymiz

Yuridik pretsedent sudning umummajburiy ahamiyatga ega bo‘lgan aniq bir ish bo‘yicha qaroridir. Yuridik pretsedentning o‘ziga xos jihati shundaki, u qabul qilingach, o‘sha masala bo‘yicha umummajburiy qoidaga aylanadi. Yuridik pretsedent O‘zbekiston Respublikasining huquq tizimida qo‘llanilmaydi.

Hamkorlikda bajaramiz

Savollar: 1. Sizning qanday huquqlaringiz bor? Kun davomida o‘zingiz amal qiladigan 5 ta qoidani daftaringizga yozing. Qoidalarni partadosh do‘stingiz bilan muhokama qiling. Bir-biringiznikiga o‘xshashlarini aniqlang. Jami nechta umumiy qoida bo‘ldi? Bu qoidalarni sinfdoshlaringiz bilan o‘rtoqlashing.
Savollar: Sinfdoshlar bilan umumiy va o‘ziga xos bo‘lgan qoidalarni ajrating. Taklif qilingan qoidalardan nechtasi barcha o‘quvchilar tomonidan e’tirof etildi? Ularning qaysilari qonun darajasida qabul qilingan deb o‘ylaysiz?
Savollar: Bu qoidalarga amal qilmaslik qanday salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin?

2. Quyidagi matnni o‘qing. Tarix fanidan olgan bilimlaringizga tayanib, berilgan matnni tarixiy misollar asosida sharhlang. “Ibtidoiy jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishda odat normalaridan keng foydalanilgan, keyinroq odat o‘z o‘rnini huquqqa bo‘shatib bera boshlagan”.

Yodda tuting

“Pretsedent” so‘zi lotin tilidan kelib chiqqan bo‘lib, “avvalgisi”, “oldingisi” degan ma’nolarni anglatadi.

Yuridik pretsedent sud yoki ma’muriy organning qaroridir. Bu qaror kelgusida barcha shunga o‘xshash ishlarni ko‘rib chiqish va hal qilish uchun asos bo‘ladigan namuna qoida hisoblanadi.

Xulosa qiling

Sud pretsedentiga misol sifatida “Donald Makferson “Buick”ka qarshi” sud ishini keltirib o‘tish mumkin. 1916-yilda Nyu York shahrida avtohalokat sodir bo‘ldi. Haydovchi Donald Makferson “Buick” avtomobilida halokatga uchrab, avtomobil ag‘darilib tushdi.

Haydovchi Nyu York sudiga murojaat yo‘llab, avtomobilning nuqsonli g‘ildiragi tufayli tekis yo‘lda unga jarohat yetganligini da’vo qildi.

Nyu York sudi mashina dillerlik xizmati orqali avtodo‘kondan sotib olinganligiga qaramasdan, avtomobil ishlab chiqaruvchisiga jarima jazosini qo‘llash hamda yetkazilgan zararni qoplash to‘g‘risida qaror chiqardi.

Mazkur sud qarori bugungi kunga qadar shunga o‘xshash sud ishlarini hal etishda asosiy huquq manbasi bo‘lib kelmoqda.

Brainring daqiqa

Quyidagi hujjatlarga e’tibor bering. Ular qanday huquq manbasi ekanligini asoslang.

Fikrimizni tasdiqlaymiz

Normativ-huquqiy hujjatlar qonunchilik hujjatlari bo‘lib, ular O‘zbekiston Respublikasining qonunchiligini tashkil etadi.

Qonunlar va qonunosti hujjatlari, eng avvalo, ijtimoiy munosabatlarni tartibga solib turuvchi asosiy vositalardir.

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlari, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlari qonun hujjatlaridir.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va qarorlari, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari, vazirliklar, qo‘mitalar va idoralarning buyruqlari hamda qarorlari, mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari qonunosti hujjatlaridir.

Brainring daqiqa

Normativ-huquqiy hujjatlar quyidagi xususiyatlari bilan huquq manbalarining boshqa turlaridan farqlanadi:

normativ-huquqiy hujjatlar

vakolatli davlat organlari

tomonidan qabul qilinib, bekor qilinadi;

normativ-huquqiy hujjatlar huquqiy

qoidaning mazmunini, huquqiy munosabat ishtirokchilarining huquq

va burchlarini aniq belgilaydi;

normativ-huquqiy hujjatlarda

mustahkamlangan qoidalar

bajarilmagan yoki buzilgan taqdirda davlatning majburlov

kuchi bilan tartibga solinadi.

Qonun belgilaydi

Normativ-huquqiy hujjat qonunchilikka muvofiq qabul qilingan, umummajburiy davlat ko‘rsatmalari sifatida huquqiy normalarni belgilashga, o‘zgartirishga yoki bekor qilishga qaratilgan rasmiy hujjatdir.

Fikrimizni tasdiqlaymiz

Normativ-huquqiy hujjatlar qonun va qonunosti hujjatlariga bo‘linadi. Normativ-huquqiy hujjatlar tizimida qonunlar asosiy o‘rin tutadi. Qonun huquqning eng muhim shakli bo‘lib, unda huquqning hamma xususiyatlari qamrab olinadi. Qonun davlat oliy vakillik organlarining eng yuqori yuridik kuchga ega bo‘lgan hujjati hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi mamlakatning butun hududida oliy yuridik kuchga ega, to‘g‘ridan to‘g‘ri amal qiladi va yagona huquqiy makonning asosini tashkil etadi.

O‘zbekiston Respublikasining qonunlari eng muhim, barqaror ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishni nazarda tutadi, ular O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan yoki referendum o‘tkazish yo‘li bilan qabul qilinadi.

Fikrimizni tasdiqlaymiz

O‘zbekiston Respublikasining qonunlari Konstitutsiyaga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritilishini nazarda tutuvchi konstitutsiyaviy qonunlar tarzida qabul qilinishi ham mumkin.

Brainring daqiqa

O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalarini tuzish huquqi davlatga tegishlidir.

O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari quyidagicha tuziladi: – O‘zbekiston Respublikasi nomidan — davlatlararo shartnomalar; – O‘zbekiston Respublikasi Hukumati nomidan — hukumatlararo shartnomalar; – Davlat organlari nomidan o‘z vakolatlari doirasida — idoralararo shartnomalar.

Fikrimizni tasdiqlaymiz

Xalqaro shartnoma — ikki yoki undan ortiq davlatlar o‘rtasida tuziladigan, ularning huquq va majburiyatlarini o‘rnatadigan, o‘zgartiradigan yoki bekor qiladigan bitim hisoblanadi. Shartnomalar — ma’lum bir normani o‘rnatish yoki ta’sis qilish xususiyatiga ega bo‘lishi mumkin. Xalqaro shartnomalarning nomlari turlicha bo‘lib, jumladan, shartnoma, bitim, konvensiya, pakt, deklaratsiya, memorandum, statut, protokol, ustav, bayonot va boshqa nomlar bilan atalishi mumkin.

Izlanishda davom eting

Savollar: 1. Huquq manbasi nima? 2. Huquqiy odat tushunchasi nima? 3. Yuridik pretsedent qaysi davlatlarda amal qiladi? 4. Normativ-huquqiy hujjatlar nima va ularning qanday turlari mavjud? 5. Qonun va qonunosti hujjatlariga qanday ehtiyoj mavjud deb o‘ylaysiz? 6. Bugungi kunda jamiyatda qaysi sohalarni tartibga solish uchun qonunlarga ehtiyoj mavjud?

Quyida keltirilgan misollar huquq manbasining qaysi turiga mansubligini tahlil eting.

№ Misollar Huquqiy odat

Yuridik pretsedent

Normativ- huquqiy hujjat

Xalqaro shartnoma

1. “Normativ-huquqiy hujjatlar to‘g‘risida”gi qonun

2. Tadbirkorlik faoliyatidagi ish muomalasi odati

3. “Bola huquqlari to‘g‘risida”gi konvensiya

Izlanishda davom eting

4. “Miranda” qoidalari bo‘yicha AQSH Oliy sudining qarori

Muhim sanalar

Bilimingizni sinang

Arab tilidan kirib kelgan “manba” so‘zi qaysi ma’noni anglatadi?
  1. Tarqalish
  2. Qoida
  3. Qonun
  4. Boshlanish

To‘g‘ri javob: Boshlanish. “Manba” so‘zi arab tilidan kirib kelgan bo‘lib, “boshlanish”, “ibtido” ma’nolarini bildiradi.

Huquqning ifoda etilish shakli nima deb ataladi?
  1. Huquq manbasi
  2. Huquq normasi
  3. Huquq tizimi
  4. Huquq sohasi

To‘g‘ri javob: Huquq manbasi. Huquq manbasi huquqning ifoda etilish shaklidir.

«Manba» so‘zi qaysi tildan kirib kelgan va qanday ma’noni bildiradi?
  1. Lotin tilidan, «avvalgisi», «oldingisi» ma’nosini bildiradi
  2. Yunon tilidan, «xalq hokimiyati» ma’nosini bildiradi
  3. Arab tilidan, «boshlanish», «ibtido» ma’nolarini bildiradi
  4. Arab tilidan, «jamoa», «birlashgan» ma’nosini bildiradi

To‘g‘ri javob: Arab tilidan, «boshlanish», «ibtido» ma’nolarini bildiradi. «Manba» so‘zi arab tilidan kirib kelgan bo‘lib, «boshlanish», «ibtido» degan ma’nolarni anglatadi.

Huquq manbasi nima?
  1. Huquqning ifoda etilish shakli
  2. Huquq normalarining yig‘indisi
  3. Faqat sud qarorlari majmuyi
  4. Davlat organlarining tuzilish tizimi

To‘g‘ri javob: Huquqning ifoda etilish shakli. Huquq manbasi — huquqning ifoda etilish shakli.

Uzoq davr mobaynida amalda bo‘lishi natijasida shakllangan va davlat tomonidan umummajburiy qoida sifatida tan olingan xulq-atvor qoidasi nima deyiladi?
  1. Huquqiy an’ana
  2. Normativ-huquqiy hujjat
  3. Yuridik pretsedent
  4. Huquqiy odat

To‘g‘ri javob: Huquqiy odat. Bunday xulq-atvor qoidasi huquqiy odat deb ataladi; har qanday odat huquqiy odatga aylanavermaydi.

Buyuk Britaniya, AQSH, Kanada va Avstraliya huquq tizimida uchraydigan huquq manbasiga oid tushuncha qaysi?
  1. Yuridik pretsedent
  2. Xalqaro shartnoma
  3. Normativ-huquqiy hujjat
  4. Huquqiy doktrina

To‘g‘ri javob: Yuridik pretsedent. Yuridik pretsedent tushunchasi Buyuk Britaniya, AQSH, Kanada va Avstraliya huquq tizimida uchraydi.

Huquqiy odat deb nimaga aytiladi?
  1. Sudning aniq bir ish bo‘yicha qabul qilgan va keyingi shunga o‘xshash ishlar uchun umummajburiy ahamiyat kasb etgan qaroriga
  2. Davlatlar o‘rtasida tuziladigan hamda ularning huquq va majburiyatlarini belgilaydigan, o‘zaro kelishilgan xalqaro bitimga
  3. Kundalik turmushda uzoq davr davomida takrorlanib kelgan, ammo davlat tan olmagan har qanday odatiy xulq-atvor qoidasiga
  4. Uzoq davr amalda bo‘lishi natijasida shakllangan va davlat tomonidan umummajburiy qoida sifatida tan olingan xulq-atvor qoidasiga

To‘g‘ri javob: Uzoq davr amalda bo‘lishi natijasida shakllangan va davlat tomonidan umummajburiy qoida sifatida tan olingan xulq-atvor qoidasiga. Huquqiy odat uzoq davr amalda bo‘lishi natijasida shakllangan va davlat tomonidan umummajburiy qoida sifatida tan olingan xulq-atvor qoidasidir.

Yuridik pretsedent tushunchasi qaysi davlatlarning huquq tizimida uchraydi?
  1. O‘zbekiston, Rossiya, Germaniya va Fransiya
  2. Buyuk Britaniya, AQSH, Kanada va Avstraliya
  3. Italiya, Gretsiya, Daniya va Norvegiya
  4. Qatar, O‘mon, Malayziya va Vatikan

To‘g‘ri javob: Buyuk Britaniya, AQSH, Kanada va Avstraliya. Yuridik pretsedent Buyuk Britaniya, AQSH, Kanada va Avstraliya huquq tizimida uchraydi.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiAxloq va huquqKeyingi →Huquq normasi