Jinoyat qonunchiligida voyaga

Voyaga yetmaganlarning huquq va burchlari

Har kimki vafo qilsa, vafo topqusidur,

Har kimki jafo qilsa, jafo topqusidur. Yaxshi kishi ko‘rmag‘ay yomonlig‘ hargiz,

Har kimki yamon bo‘lsa, jazo topqusidur.

Faollashtiruvchi savollar

Janob Sinchkov va uning qo‘l ostidagi ichki ishlar organi xodimlari boshidan o‘q yeb vafot etgan shaxsning uyiga kirib kelishdi. Jasadning bir qo‘lida ovoz yozgich (diktafon), ikkinchi qo‘lida qurol bor edi.

Ichki ishlar organi xodimlari darhol ovoz yozgich tugmasini bosishdi. Unda: “Menda yashashga umid qolmadi, men boshqa davom eta olmayman”, — so‘zlari va shundan so‘ng o‘q ovozi eshitildi.

Ovoz yozgichdagi xabarni tinglaganidan keyin janob Sinchkov bu o‘z joniga qasd qilish emasligini aniq anglab yetdi.

Fikrimizni tasdiqlaymiz

Huquqbuzarliklar ichida jamiyatga katta zarar yetkazadigani — bu jinoiy huquq buzarlikdir. U Jinoyat kodeksida taqiqlangan qilmish sodir etilgan taqdirdagina qo‘llaniladigan javobgarlikning eng og‘ir turidir. Jinoyat — bu o‘zining maxsus belgilariga ega bo‘lgan huquqbuzarlikdir.

Jinoyat — bu O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi bilan taqiqlangan, aybli ijtimoiy xavfli qilmish (harakat yoki harakatsizlik). Jinoyat kodeksi bilan qo‘riqlanadigan obyektlarga zarar yetkazadigan yoki shunday zarar yetkazish real xavfini keltirib chiqaradigan qilmish ijtimoiy xavfli qilmish deb topiladi.

Hamkorlikda bajaramiz

1. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi bilan qo‘riqlanadigan obyektlarni aniqlang.

Fikrimizni tasdiqlaymiz

Quyidagi belgilar jinoyat va boshqa huquqbuzarlik o‘rtasidagi chegaraviy farqlarni bildiradi:

1) huquqbuzarlikning obyekti; 2) ijtimoiy xavflilik darajasi va xususiyati (xarakteri); 3) huquqqa xiloflilik shakli; 4) yetkazilgan zararning miqdori. Huquqbuzarlikning obyekti qilmishning jamiyatga, ijtimoiy munosabatlarga ta’siri orqali uning ijtimoiy xavflilik xarakterini belgilash imkonini beradi.

Jinoyat ijtimoiy xavflilik darajasi va xususiyatiga ko‘ra, jamiyatga ma’lum bir darajada ijtimoiy xavfli bo‘lgan boshqa huquqbuzarliklardan ko‘ra ko‘proq zarar yetkazishi bilan ajralib turadi.

Jinoyatni boshqa huquqbuzarliklardan farqlovchi yana bir belgi — uning huquqqa xiloflilik xususiyati hisoblanadi. Jinoyatlar uchun javobgarlik jinoyat qonuni bilan tartibga solinadi. Ya’ni shaxs tomonidan sodir etilgan qilmish uchun albatta jazo belgilanadi.

Fikrimizni tasdiqlaymiz

Yetkazilgan zararning miqdori deyilganda Jinoyat kodeksida belgilab berilgan miqdor nazarda tutiladi.

Qonun belgilaydi

Jinoyatlar o‘z xususiyati va ijtimoiy xavflilik darajasiga ko‘ra: ijtimoiy xavfi katta bo‘lmagan, uncha og‘ir bo‘lmagan, og‘ir, o‘ta og‘ir jinoyatlarga bo‘linadi.

Fikrimizni tasdiqlaymiz

Ma’lum bir ijtimoiy qilmishni jinoyat deb xarakterlovchi obyektiv va subyektiv belgilarning minimal va yetarli yig‘indisi jinoyat tarkibini bildiradi. Jinoyat tarkibi ijtimoiy xavfli qilmishlarni bir-biridan farqlashda muhim ahamiyatga egadir. Masalan, o‘g‘rilik birovning mulkini yashirin ravishda talon-taroj qilishda namoyon bo‘lsa, talonchilik o‘zganing mulkini ochiqdan ochiq talon-taroj qilishdir.

96 96

Jinoyat tarkibining to‘rt belgisi quyidagi elementlar orqali ta’riflanadi. Obyektiv belgilar — jinoyat obyekti va obyektiv tomoni, subyektiv belgilar — jinoyat subyekti va subyektiv tomoni.

Jinoyat obyekti — jinoyat qonuni bilan qo‘riqlanadigan ijtimoiy munosabatlar. Ya’ni jinoyat qonuni bilan qo‘riqlanadigan har qanday ijtimoiy munosabat jinoyatning umumiy obyekti hisoblanadi.

Masalan, o‘g‘rilik jinoyatining obyekti o‘zganing mulkidir. Yoki odam o‘ldirish jinoyatining obyekti boshqa kishining hayoti hisoblanadi.

Jinoyat obyektini aniqlash orqali aybdor qanday jinoyat sodir etganligi aniqlanadi. Jinoyat obyekti (masalan, o‘g‘rilik, haqorat qilish, sog‘liqqa ziyon yetkazish va hokazolar) har bir jinoyatning zaruriy elementidir.

Fikrimizni tasdiqlaymiz

Voyaga yetmaganning jinoyati haqidagi ishni yuritishda qonuniy vakilning qatnashishi shart.

Qonuniy vakilning ishda ishtirok etishiga surishtiruvchi yoki tergovchining qarori bo‘yicha voyaga yetmagan shaxsni gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchi tariqasida birinchi so‘roq qilish paytidan boshlab yo‘l qo‘yiladi.

Voyaga yetmagan shaxsni gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchi tariqasida birinchi so‘roq qilishdan boshlab surishtiruvchi yoki tergovchi ishda himoyachining ishtirok etishini ta’minlash choralarini ko‘radi. Shu maqsadda voyaga yetmagan shaxsga va uning qonuniy vakiliga o‘zlari xohlagan himoyachini taklif etish huquqiga ega ekanligi tushuntiriladi. Agar himoyachi voyaga yetmagan shaxsning, uning qonuniy vakilining yoxud boshqa shaxslarning topshirig‘i yoki roziligi bilan chaqirilmagan bo‘lsa, surishtiruvchi, tergovchi yoki sud ishda himoyachining ishtirok etishini o‘z tashabbusi bilan ta’minlashga majbur.

Hamkorlikda bajaramiz

Elyor ismli shaxs Mohigul ismli shaxsning shaxsiy fotosuratlari va videotasvirlarini qo‘lga kiritib, turli ijtimoiy tarmoqlar orqali tarqatib yuborish tahdidi bilan bir necha bor qo‘ng‘iroq qildi. U Mohiguldan katta miqdordagi pulni “Qorasuv” internet do‘konida qabul qilayotganda qo‘lga tushirildi.

Fikrimizni tasdiqlaymiz

Jinoyat subyekti jinoyat tarkibining zaruriy elementidir. Ya’ni qonunda belgilangan yoshga yetgan va aqli raso jismoniy shaxslar jinoyatning subyekti bo‘ladi. Jinoyat subyekti faqat jismoniy shaxs bo‘la oladi. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksining 17-moddasida jismoniy shaxslarning javobgarligi belgilangan. Jinoyat sodir etgunga qadar o‘n olti yoshga to‘lgan, aqli raso jismoniy shaxslar javobgarlikka tortiladi.

O‘g‘rilik jinoyatining subyekti 14 yoshga to‘lgan aqli raso shaxsdir.

Qonun belgilaydi

Voyaga yetmagan gumon qilinuvchini yoki ayblanuvchini so‘roq qilishda surishtiruvchining, tergovchining yoki prokurorning ixtiyoriga ko‘ra yoxud voyaga yetmagan gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchi himoyachisining, qonuniy vakilining iltimosiga binoan pedagog va (yoki) psixolog ishtirok etishi mumkin. Pedagogning va (yoki) psixologning ishtirokini ta’minlash jinoyat ishini yuritayotgan surishtiruvchining, tergovchining, prokurorning yoki sudning zimmasiga yuklatiladi. Pedagog va (yoki) psixolog surishtiruvchining, tergovchining ruxsati bilan gumon qilinuvchiga yoki ayblanuvchiga savollar berishga, so‘roq tugaganidan so‘ng esa so‘roq bayonnomasi bilan tanishib, bayonnomadagi yozuvlarning to‘g‘riligi va to‘liqligi haqida o‘z fikrlarini yozma shaklda bayon etishga haqlidir. Bu huquqlar surishtiruvchi, tergovchi tomonidan pedagogga va (yoki) psixologga voyaga yetmagan shaxsni so‘roq qilishdan oldin tushuntiriladi va bu haqda so‘roq bayonnomasida qayd qilinadi.

Fikrimizni tasdiqlaymiz

Jinoyatning subyektiv tomoni. Jinoyatning subyektiv tomoni deyilganda, aybdor shaxsning o‘zi sodir etgan ijtimoiy xavfli qilmishi va uning oqibatlariga bo‘lgan ruhiy munosabati tushuniladi.

O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqining muhim xususiyatlaridan biri — subyektning aqli rasoligi, ya’ni aybdorning o‘z harakatini boshqara olganligi va harakati tufayli kelib chiqqan oqibatning ijtimoiy xavfliligini anglashidir.

Ijtimoiy xavfli qilmishni qasddan yoki ehtiyotsizlik orqasidan sodir etgan shaxs jinoyat sodir etilishida aybdor deb topilishi mumkinligi qayd etiladi.

Masalan, o‘g‘rilik jinoyatini hech kim ehtiyotsizlik oqibatida sodir etmaydi. O‘g‘rilik to‘g‘ri qasd bilan, ya’ni kimningdir mulkiga ega bo‘lish maqsadida sodir etiladi. Uni sodir etgan shaxs o‘z qilmishining o‘g‘rilik ekanligini biladi, unga tayyorgarlik ham ko‘rishi mumkin. Ya’ni kimningdir mol-mulkiga ega bo‘lishni xohlagan bo‘ladi.

Fikrimizni tasdiqlaymiz

O‘z-o‘ziga ishonish yoki beparvolik orqasida sodir etilgan ijtimoiy xavfli qilmish ehtiyotsizlik orqasidan sodir etilgan jinoyat deb topiladi.

Hamkorlikda bajaramiz

Quyidagi vaziyatlar bilan tanishing. Ularning qaysi biri qasddan, qaysi biri ehtiyotsizlik orqasidan sodir bo‘lganligini aniqlang.

1. Nodira o‘ziga ortiqcha ishonishi oqibatida svetoforning sariq chirog‘ida to‘xtamas dan chorrahadan o‘tib ketdi. Natijada avtotransport hodisasiga sabab bo‘ldi.

2. 2019-yilning 20-fevral kuni Buxoro shahrining Sheyxon ko‘chasida yashovchi Shermatovlar uyida yong‘in sodir bo‘lgan. Yong‘in nazoratsiz qoldirilgan qizaloqning gugurt o‘ynaganligi oqibatida kelib chiqqanligi aniqlangan.

3. 2019-yil 22-fevral kuni 2 noma’lum shaxs Toshkent viloyatining Bekobod tumanida yashovchi Malika (ismli ayol)ning uyiga o‘zlarini tuman gaz filiali xodimlari deb tanishtirib kirib, kuch ishlatish orqali ayoldan pul talab qilgan va uyda pul yo‘qligini bi lishgandan so‘ng voqea joyidan yashiringan.

Fikrimizni tasdiqlaymiz

O‘n sakkiz yoshga to‘lmasdan jinoyat sodir etgan shaxslarga quyidagi asosiy jazolar qo‘llanilishi mumkin:

• – jarima; – majburiy jamoat ishlari; – axloq tuzatish ishlari; – ozodlikni cheklash; – ozodlikdan mahrum qilish. O‘n sakkiz yoshga to‘lmasdan jinoyat sodir etgan shaxslarga nisbatan qo‘shimcha jazolar tayinlanishi mumkin emas.

Izlanishda davom eting

• – 2019-yil 16-fevral kuni noma’lum shaxslar Namangan shahri “Gulshan” mahallasida yashovchi Akmalning uyiga kirib, xonadondagi chet el valutasi, zargarlik buyumlari va turli xil idish-tovoqlarni o‘g‘irlab ketgan.
• – 2019-yilning 19-fevral kuni Sirdaryo viloyatining Sayxunobod tumanida yashovchi Abror uyi oldida o‘zaro janjallashish oqibatida qo‘shnisi Alisherning oyoq qismiga tepib jarohat yetkazgan.

Muhim sanalar

• 2019-yilning — 2019-yilning 20-fevral kuni Buxoro shahrining Sheyxon ko‘chasida yashovchi Shermatovlar uyida yong‘in sodir bo‘lgan.
• 2019-yil — 2019-yil 22-fevral kuni 2 noma’lum shaxs Toshkent viloyatining Bekobod tumanida yashovchi Malika (ismli ayol)ning uyiga o‘zlarini tuman gaz filiali xodimlari deb tanishtirib kirib, kuch ishlatish orqali ayoldan pul…
• 2019-yil — – 2019-yil 16-fevral kuni noma’lum shaxslar Namangan shahri “Gulshan” mahallasida yashovchi Akmalning uyiga kirib, xonadondagi chet el valutasi, zargarlik buyumlari va turli xil idish-tovoqlarni o‘g‘irlab ketgan.
• 2019-yilning — – 2019-yilning 19-fevral kuni Sirdaryo viloyatining Sayxunobod tumanida yashovchi Abror uyi oldida o‘zaro janjallashish oqibatida qo‘shnisi Alisherning oyoq qismiga tepib jarohat yetkazgan.
• 20-fevral — 2019-yilning 20-fevral kuni Buxoro shahrining Sheyxon ko‘chasida yashovchi Shermatovlar uyida yong‘in sodir bo‘lgan.
• 22-fevral — 2019-yil 22-fevral kuni 2 noma’lum shaxs Toshkent viloyatining Bekobod tumanida yashovchi Malika (ismli ayol)ning uyiga o‘zlarini tuman gaz filiali xodimlari deb tanishtirib kirib, kuch ishlatish orqali ayoldan pul…
• 16-fevral — – 2019-yil 16-fevral kuni noma’lum shaxslar Namangan shahri “Gulshan” mahallasida yashovchi Akmalning uyiga kirib, xonadondagi chet el valutasi, zargarlik buyumlari va turli xil idish-tovoqlarni o‘g‘irlab ketgan.
• 19-fevral — – 2019-yilning 19-fevral kuni Sirdaryo viloyatining Sayxunobod tumanida yashovchi Abror uyi oldida o‘zaro janjallashish oqibatida qo‘shnisi Alisherning oyoq qismiga tepib jarohat yetkazgan.

Bilimingizni sinang