Oila jamiyatning buguni va kelajagi negizidir

III bo‘lim. Jamiyat va shaxs

Mavzu ustida ishlash natijasida: – oilaning jamiyat va jamiyatning oilaga nisbatan asosiy huquqlari va majburiyatlari haqida;

• – nikoh tuzish shartlari haqida; – er-xotinlarning huquq va majburiyatlari haqida; – farzandlarning huquqlari haqida bilib olasiz.

1. Oila va jamiyat. 2. Oila davlat himoyasida. 3. Nikohdan o‘tish shartlari. 4. Bolalarning huquqlari.

1. OILA VA JAMIYAT Jamiyatda oilaning o‘rni shunchalik ahamiyatliki, u adolatli tarzda har qanday jamiyatning negizi sifatida ko‘rib chiqiladi. Chunki oila ijtimoiy hayotning alohida sohasini o‘zida mujassam etgan bo‘lib, unda kelajakda jamiyatda yashashi va davlatning fuqarosiga aylanishi kerak bo‘lgan shaxsning dunyoga kelishi, oyoqqa turishi va shakllanish jarayonlari kechadi.

Jamiyatning ahvoli ham, o‘z navbatida, inson oilada qanday tarbiya olganligiga, bu dargohdan qanday ma’naviy e’tiqodni qalbiga singdira bilganligiga, shaxs oilada kamol topishi uchun zarur shart-sharoitlar qanchalik maqbul ekanligiga bog‘liq bo‘ladi. Shu boisdan oilani muhofaza qilishga istalgan jamiyatda, har qanday davlatda alohida e’tibor beriladi.

Asosiy qonun belgilaydi

Oila jamiyatning asosiy bo‘g‘inidir hamda u jamiyat va davlat muhofazasidadir. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, 76-modda.

Davlatimizda oila, onalik va bolalikning konstitutsiyaviy muhofazasi inson huquqlari bo‘yicha xalqaro hujjatlarga mos keladi.

Qonunlar bilan ona va bola manfaatlarining muhofazasi ta’minlanadi.

ayollar va erkaklar huquqlarining tengligi;

Oilaviy munosabatlar sohasidagi

nikoh erkinligi, turmush o‘rtog‘ini tanlash erkinligi;

nikohlangan shaxslarning teng huquqliligi;

ota-onalarining kelib chiqishi va fuqarolik mavqeyidan qat’i nazar qonun oldida farzandlar huquqlarining tengligi;

yetim bolalar va ota-ona vasiyligidan mahrum bo‘lgan bolalar parvarishi, tarbiyalanishi va ta’lim olishi- ning kafolatlanganligi;

onalik va bolalik muhofazasi;

Davlat quyidagi maj-

oilani muhofaza qilish;

yetim bolalar va ota-ona vasiyligidan mahrum bo‘lgan bolalar parvarishi, tarbiyalanishi va ta’lim olishini ta’minlash;

yetim bolalar va ota-ona vasiyligidan mahrum bo‘lgan bolalarga nisbatan xayriya faoliyatini rag‘batlantirish.

Asosiy qonun belgilaydi

Ota-onalar va ularning o‘rnini bosuvchi shaxslar o‘z farzandlarini voyaga yetguniga qadar boqishi, ularning tarbiyasi, ta’lim olishi, sog‘lom, to‘laqonli va har tomonlama kamol topishi xususida g‘amxo‘rlik qilishga majburdirlar.

Davlat va jamiyat yetim bolalarni hamda ota-onasining vasiyligidan mahrum bo‘lgan bolalarni boqishni, tarbiyalashni, ularning ta’lim olishini, sog‘lom, to‘laqonli va har tomonlama kamol topishini ta’minlaydi, shu maqsadda xayriya faoliyatini rag‘batlantiradi.

O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, 77-modda.

2. OILA DAVLAT HIMOYASIDA

Oila muhofazasi davlatda turli qonunlarni qabul qilish, shuningdek, jamoat jamg‘armalari va tashkilotlari tomonidan ma’naviy va moddiy qo‘llab-quvvatlash yo‘li bilan amalga oshiriladi. Binobarin, mustaqillik yillarida respublikada «Bolalar jamg‘armasi», «Mahalla», «Ekosan», milliy «Qizil Yarim oy jamiyati» singari ko‘p bolali va kam ta’minlangan oilalarga, bolalarga, yolg‘iz qariyalarga va hokazolarga imkoni boricha madad berayotgan jamoat jamg‘armalari tashkil qilindi.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoniga binoan 1993-yil 7-mayda mamlakatda birinchi orden – «Sog‘lom avlod uchun» ordeni ta’sis etildi.

2. OILA DAVLAT HIMOYASIDA

Onalik va bolalikni muhofaza qilishda, sog‘lom avlod kamol topishi uchun moddiy shart-sharoitlar va ma’naviy muhitni ta’minlashda alohida xizmat ko‘rsatgan shaxslar «Sog‘lom avlod uchun» ordeni bilan taqdirla- nadilar.

3. NIKOH TUZISH SHARTLARI

Nikoh tuzish uchun kuyov va kelinning ixtiyoriy roziligi zarur, shuningdek, ular muayyan yoshga to‘lgan bo‘lishi shart (qizlar va yigitlar – 18 yoshdan). Ixtiyoriy rozilik nikoh tuzish masalasi hal etilayotganda uchinchi shaxslarning tazyiqi bo‘lmasligi kerakligini anglatadi. Uchinchi shaxslar, shu jumladan, ota-onalar tomonidan nikohlanishga to‘sqinlik jinoiy jazo- lanadigan harakatga aylanishi mumkin. Qarindosh-urug‘lar maslahatlar berishlari, nikoh to‘yiga tayyorlanishga yordam ko‘rsatishlari, moddiy va ma’naviy jihatdan qo‘llab-quvvatlashlari mumkin.

1-topshiriq

Quyidagi hollarda nikoh tuzish taqiqlanadi:

• – tomonlardan biri ro‘yxatga olingan boshqa nikohda bo‘lsa: ruhiy kasalligi yoki aqli zaifligi sababli sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxslar o‘rtasida: nasl-nasab shajarasi bo‘yicha to‘g‘ri tutashgan qarindoshlar o‘rtasidagi nikohga yo‘l qo‘yilmaydi.

Er-xotinlar, shuningdek, o‘zlarining voyaga yetmagan bolalari tarbiyasi uchun, ularning ishlari va qilmishlari uchun javobgar bo‘ladilar. O‘z navbatida farzandlar ham o‘z ota-onalari haqida g‘amxo‘rlik qilishlari, ularga yordam berishlari, qo‘llab-quvvatlashlari lozim. Voyaga yetgunga qadar bu majburiyat ma’naviy tavsifda bo‘lib, ular 18 yoshga to‘lganlari- dan keyin esa yuridik kuch kasb etadi.

4. BOLALARNING HUQUQLARI

Bolalarning huquqlari «Bola huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiya» (1989-y.) kabi nufuzli xalqaro hujjatda va O‘zbekiston Respublikasining «Bola huquqlari kafolatlari to‘g‘risida»gi Qonunida (2008-y.) mustahkamlab qo‘yilgan. Ushbu qonunlarga muvofiq inson tug‘ilganidan to 18 yoshga qadar bola hisoblanadi va quyidagilarga haqlidir.

4 – Konstitutsiyaviy huquq asoslari 97

Bolalarning huquqlari:

yashashga, aqlan va jismonan rivojlanishga;

ismi va fuqaroligi bo‘lishiga;

oilada tarbiyalanishga;

fikr, vijdon va diniy e’tiqod erkinligiga;

ta’lim olishga;

zo‘ravonliksiz hayotga, shaxsiy qadr-qimmati hurmat qilinishiga va boshqalar.

Fikrlash uchun savollar

Bu iborani huquqiy munosabatga qaysi hollarda qo‘llash mumkin? 2. Shoir va davlat arbobi Alisher Navoiy shunday degan: «Agar sen inson bo‘lsang, xalq ehtiyoji to‘g‘risida qayg‘urmaydiganni inson deb atamagin».

Bunday ta’kidga qo‘shilasizmi? Javobingizni asoslang. 3. Qadimgi Rim faylasufi Seneka shunday degan edi: «Barcha g‘ala- balar o‘z ustingdan g‘alaba qozonishdan boshlanadi. Bu eng oliy hokimiyat. O‘z ehtiroslaring quliga aylanish – eng qo‘rqinchli qullikdir». Ushbu gaplarni mehnatga, ta’limga yoki boshqa biror mashg‘ulotga nisbatan izohlashga urinib ko‘ring.

Fikrlash uchun savollar

5. Amir Temur o‘zining «Temur tuzuklari» asarida shunday ta’kid- laydi: «Agar davlat qonunlarga tayanmasa, u o‘zining shon-shuhrati va buyukligini uzoq vaqt saqlay olmaydi».

6. Buyuk qomusiy olim Abu Ali ibn Sino yozgan: «Bekorchilik va maishatparastlik nafaqat odobsizlikni tug‘diradi, ular bir vaqtda bemor- likka ham sabab bo‘ladi».

Fikrlash uchun savollar

Bunday ta’kidning ma’nosini tushuntirib bering.

2-topshiriq

Oila – jamiyat negizi:

shaxs kamoloti – oilada; ayollar va erkaklar huquqlarining tengligi; oilaning davlat tomonidan muhofaza qilinishi; «Sog‘lom avlod uchun» ordeni; nikoh: qizlar – yigitlar 18 yoshdan; nikoh erkinligi;

farzandlar tarbiyasi borasida er-xotinlarning teng javobgarligi;

Bola huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiya (1989-y.);

«Bola huquqlari kafolatlari to‘g‘risida»gi Qonun (2008-y.).

O‘zingizni sinang!

Muhim sanalar

• 1993-yil — O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoniga binoan 1993-yil 7-mayda mamlakatda birinchi orden – «Sog‘lom avlod uchun» ordeni ta’sis etildi.
• 7-mayda — O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoniga binoan 1993-yil 7-mayda mamlakatda birinchi orden – «Sog‘lom avlod uchun» ordeni ta’sis etildi.

Bilimingizni sinang