O‘zbekiston Respublikasida moliya va kredit

V bo‘lim. Konstitutsiya – mamlakatda demokratiyani rivojlantirish kafolati

Mavzu ustida ishlash natijasida: – O‘zbekiston Respublikasida moliya va kredit tizimining huquqiy asoslari haqida;

• – bank va pul tizimining huquqiy asoslari haqida; – mamlakat soliq tizimi asoslarining xususiyatlari haqida bilib olasiz. 1. Huquq va iqtisodiyotning o‘zaro bog‘liqligi. 2. Davlatning moliya tizimi. 3. O‘zbekiston Respublikasining pul tizimi. 4. Davlatning bank tizimi. 5. Soliqlar nega kerak?

1. HUQUQ VA IQTISODIYOTNING O‘ZARO BOG‘LIQLIGI

Biz yashayotgan zamon – bozor munosabatlari gurkirab rivojlanayot- gan, turli mulk shakllari paydo bo‘layotgan va takomillashib borayotgan davrdir. Bugun respublikamizda yashab turgan har bir kishida o‘z korxo- nasini ochish, tadbirkorlik bilan shug‘ullanish va shu tariqa o‘z farovonligini ta’minlash imkoniyati yuzaga keldi.

Asosiy qonun belgilaydi

Fuqarolar farovonligini oshirishga qaratilgan O‘zbekiston iqtisodiyotining negizini xilma-xil shakllardagi mulk tashkil etadi.

O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, 65-modda.

Huquq normalari mamlakatda shakllangan iqtisodiy munosabatlarni mustahkamlab qo‘yadi va bu bilan iqtisodiyotning rivojlanishiga ijobiy ta’sir o‘tkazadi. Huquqiy normalar (qonunlar, farmonlar va hukumat qarorlari) tadbirkorlikni rivojlantirishga, mulkchilikning turli shakllarini mustahkamlashga ko‘mak beradi, tadbirkorlar va biznesmenlar manfaatlarini himoya qiladi. Binobarin, Konstitutsiyada davlat iqtisodiy faoliyat, tadbirkorlik va mehnat qilish erkinligini, shuningdek, barcha mulk shakllarining huquqiy muhofaza etilishini kafolatlashi to‘g‘risidagi qoida mustahkamlab qo‘yilgan.

Asosiy qonun belgilaydi

Davlat bozor munosabatlarini rivojlantirish va halol raqobat uchun shart- sharoitlar yaratadi, iste’molchilarning huquqlari ustuvorligini hisobga olgan holda iqtisodiy faoliyat, tadbirkorlik va mehnat qilish erkinligini kafolatlaydi.O‘zbekiston Respublikasida barcha mulk shakllarining teng huquqliligi va huquqiy jihatdan himoya qilinishi ta’minlanadi. Xususiy mulk daxlsizdir. Mulkdor o‘z mol-mulkidan qonunda nazarda tutilgan hollardan va tartibdan tashqari hamda sudning qaroriga asoslanmagan holda mahrum etilishi mumkin emas. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, 65-modda.

Shunday qilib, huquq iqtisodiyotga quyidagicha ta’sir o‘tkazadi: – qonunlar shakllangan iqtisodiy munosabatlarni mustahkamlaydi; – huquq mamlakat iqtisodiy rivojlanishi barqarorligini tan oladi va kafolatlaydi;

• – huquq yangi iqtisodiy munosabatlar yaratilishi va rivojlantirilishiga ko‘mak berishi mumkin.

1-topshiriq

2. DAVLATNING MOLIYA TIZIMI

Davlatning moliya tizimi davlat pul mablag‘lari jamg‘armalarini yaratish, taqsimlash va foydalashishi uchun mavjud bo‘ladi. Moliya tizimiga mamlakatning moliya muassasalari – banklar, omonat kassalari va hokazolar kiradi.

A i b l il di O‘zbekiston Respublikasi o‘z moliya va pul va bank tizimiga ega.

O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, 147-modda.

Asosiy qonun belgilaydi

O‘zbekiston Respublikasining Davlat byudjeti respublika byudjetidan, Qoraqalpog‘iston Respublikasi byudjetidan va mahalliy byudjetlardan iboratdir.O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, 148-modda.

Davlatning moliyaviy-iqtisodiy faoliyati quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshiriladi:

• – budjetni qabul qilish, ijro etish, uning ustidan nazorat qilish; – soliq yig‘ish; – pul belgilarini chiqarish hamda moliya va iqtisodiyot sohasida tartib saqlash;
• – kreditlar, imtiyozlar va hokazolarni berish; – moddiy yordamga muhtoj fuqarolar (nogironlar, yetimlar va hokazolar)ni ijtimoiy muhofaza qilish;
• – madaniyat-ta’lim muassasalari, ommaviy axborot vositalarini rivojlantirishni qo‘llab-quvvatlash;
• – atrof-muhitni muhofaza qilish bo‘yicha chora-tadbirlar belgilash; – tashqi iqtisodiy faoliyat va xalqaro hamkorlik.

Yodda tuting!

Moliya (fransuzcha «finance» – naqd, daromad) – keng ma’noda: pul mablag‘lari, davlat pul mablag‘larining aylanishi.

Moliya tizimi – davlat va xo‘jalik yurituvchi subyektlar pul mablag‘lari jamg‘armalarini tashkil etish, taqsimlash va ulardan foydalanish shakllari va metodlari tizimidir.

2-topshiriq

3. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASINING PUL TIZIMI O‘zbekiston Respublikasining pul tizimi rasmiy pul birligini, pul muomalasi tashkil etilishi va tartibga solinishini o‘z ichiga oladi. 1994- yil 1-iyuldan boshlab O‘zbekiston Respublikasi rasmiy pul birligi – so‘m muomalaga kiritilgan. 1994-yil 15-oktabrdan e’tiboran respublika hududida barcha to‘lovlar va hisob-kitoblar faqat milliy valutada – so‘mda amalga oshiriladi.

2-topshiriq

So‘m – O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki chiqaradigan qog‘oz banknotlar va metall tangalar. O‘zbekiston Respublikasida so‘m yagona pul vositasi sanaladi.

4. DAVLATNING BANK TIZIMI Banklar tashkil etilishi va faoliyati huquqiy negizini «Banklar va banklar faoliyati to‘g‘risida»gi Qonun, Prezident farmonlari, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining hujjatlari tashkil qiladi.

Asosiy qonun belgilaydi

O‘zbekiston Respublikasining bank tizimi O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankidan va banklardan iboratdir. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, 151-modda.

Yodda tuting!

Bank – asosiy ish faoliyati pul mablag‘larini jalb etish va joylashtirish hamda hisob-kitoblarni amalga oshirish bo‘lgan moliya tashkiloti. Iqtisodiy nuqtayi nazardan banklar pul bozorida bo‘sh turganlar bilan qo‘shimcha resurslarga ehtiyoji bo‘lganlar o‘rtasida vositachi sifatida ish yuritadi.

O‘zbekiston Respublikasining «Markaziy bank to‘g‘risida»gi Qonuniga muvofiq Markaziy bank milliy valuta barqarorligini muhofaza qilish va ta’minlashga yo‘naltirilgan yagona pul-kredit siyosatini ishlab chiqadi va yuritadi.

O‘zbekiston Respublikasida naqd pullarni muomalaga chiqarish va muomaladan olib qo‘yishning mutlaq huquqi O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankiga taalluqlidir. Banknotlarning qalbakilashtirilishi va qonunga xilof yasalishi qonun tomonidan ta’qib etiladi.

3. SOLIQLAR NEGA KERAK?

Soliq – barcha yuridik va jismoniy shaxslar davlat yoki mahalliy budjetga amalga oshiradigan umummajburiy to‘lovlarning bir turi.

Soliqlarni belgilash, yuritish va to‘lash bilan bog‘liq barcha munosabatlar O‘zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi bilan boshqariladi. Mazkur Kodeksga muvofiq soliq tizimi O‘zbekiston Respublikasining barcha hududida soliq to‘lovchilar uchun yagona sanaladi. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksining 7-moddasiga muvofiq, soliq qonunchiligi soliq solishning majburiylik, aniqlik va soliq organlarining soliq to’lovchilar bilan hamkorligi adolatlilik, soliq tizimining yagonaligi, oshkoralik va soliq to‘lovchining haqligi prezumpsiyasi prinsiplariga asoslanadi.

3. SOLIQLAR NEGA KERAK?

Soliqqa tortish bevosita – hisobga olingan daromaddan yoki mol-mulk qiymatidan hamda bilvosita bo‘ladi, ya’ni tovar va xizmatlar narxini, aksiz solig‘ini, bojxona bojlarini va hokazolarni oshirish orqali undiriladi.

Yodda tuting!

Har bir shaxs ushbu Kodeksda belgilangan soliqlar va unda nazarda tutilgan yig’imlarni to‘lashi shart.

O‘zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi, 8-modda.

3-topshiriq

Soliqlar yig‘imisiz mamlakat mavjud bo‘la olmaydi. Chunki davlat ta’lim berish, mamlakat chegaralarini qo‘riqlash va davlat ichkarisida tartib saqlash, davlat organlarining ishini muvofiqlashtirish kabi vazifalarni o‘z zimmasiga olgan. Soliq yig‘imi bo‘lmasa, faoliyati moddiy ishlab chiqarish bilan bog‘liq bo‘lmagan barcha shaxslarga mehnat haqini to‘lash imkoniyati ham bo‘lmaydi.

Maktabgacha ta’lim muassa-

Huquqni muhofaza

Sog‘liqni saqlash qiluvchi organlar muassasalari salari

3-topshiriq

Fan, madani-

Yo‘l infratuzilmasi

Davlat

yat va san’at hokimiyati va Sudlov organlari

Atrof-muhit muhofazasi

Pensiyalar

Ijtimoiy yordam (nogironlar, kam ta’minlangan oilalarga va

Ta’lim

moddiy qo‘llab-quvvatlashga muhtoj bo‘lgan boshqa toifa-

dagi fuqarolarga nafaqalar)

Asosiy qonun belgilaydi

O‘zbekiston Respublikasi hududida yagona soliq tizimi amal qiladi. Soliqlar joriy qilishga huquqi O‘zbekiston Respublikasining Oliy Majlisi haqli.

O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, 149-modda.

4-topshiriq

Shunday qilib, huquqlar va iqtisodiyot inson turmush darajasi va qo‘yilgan maqsadlarni bajarishi bilan bevosita bog‘liq. Chunki china- kamiga baxtli odamlarning aksariyati o‘zlarini shaxs sifatida namoyon eta olganlari – o‘z niyatlarini jamiyatga kerakli ishda ro‘yobga chiqar- ganlari, o‘z xatti-harakatlari orqali iqtisodiy mustaqillikka erishganlari uchun ham o‘zlarini shunday deb hisoblaydilar.

Yakunlarni chiqaramiz

o‘z moliya va kredit tizimi; asosiy vazifa – budjetni qabul qilish va ijro etish, soliqlar yig‘imi; pulni muomalaga chiqarish; moliya tizimi – banklar, omonat kassalari; 1994-yil 1-iyul – milliy valuta – so‘m muomalaga kiritildi; Markaziy bank, bank tizimiga rahbarlik qiladi; bosh maqsad – valuta barqarorligini ta’minlash; soliq – fuqarolarning konstitutsiyaviy majburiyati; daromad solig‘i;

O‘zbekiston Respublikasida

soliqlarni Oliy Majlis belgilaydi.

O‘zingizni sinang!

XULOSA

Mana, Siz bilan davlatimizning Asosiy qonuni – O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi sahifalari bo‘ylab sayohatni ham nihoyasiga yetkazdik.

Siz har bir inson hayotida yuzaga keladigan muammolarning ko‘pchiligini qonunchilik yordamida hal qilish mumkinligiga ishonch hosil qildingiz. Ko‘pchiligini, har holda, hammasini emas. Shu bilan birga, inson xatti-harakatlarining axloqiy normalari, uning axloqiy-ma’naviy fazilatlari – vijdon, or-nomus, o‘z qadr-qimmati hissi va hokazo tushunchalar ham mavjuddir. Bular huquqiy ma’rifat – huquqiy madaniyatning qo‘shimcha unsurlaridir, ya’ni huquq insonga havola etadigan barcha ijobiy va qimmatli narsalarni o‘zlashtirishdir. Axloqiy fazilatlar va huquqiy bilimlar majmuyi yuksak huquqiy madaniyat asosini ham tarkib toptiradi.

XULOSA

Ammo qonunga passiv itoatkorlik – jamiyatga zarur bo‘lgan narsa degani emas, aslo. Ham o‘zining, ham o‘zgalarning qonuniy huquqlarini himoya qilishni bilish, qonun buzilishi bilan murosa qilmaslik kerak, negaki buning oqibatida qonuniylikka va huquqiy davlat barpo etish imkoniyatlariga ishonchsizlik tug‘iladi.

Konstitutsiyaviy huquq, anglaganingizdek, O‘zbekiston Respublikasining huquq tizimida yetakchi tarmoq sanaladi.

Uning yetakchilik roli huquqning barcha boshqa tarmoqlarida konstitutsiyaviy g‘oyalarni rivoj toptirishdagina namoyon bo‘lib qolmasdan, balki huquqiy davlatni va fuqarolik jamiyatini shakllantirishning huquqiy asosi bo‘lib xizmat qilishida ham ko‘rinadi.

XULOSA

Shuni unutmaslik kerakki, O‘zbekistonda davlat mustaqilligiga eri- shilgandan so‘nggina bu strategik muhim maqsad qo‘yildi.

O‘zbekistonning konstitutsiyaviy huquqida huquqiy davlatga xos barcha prinsiplar mujassamlashgan.

Biroq konstitutsiyaviy prinsiplar o‘z-o‘zidan huquqiy davlat yarat- maydi. Huquqiy davlatni qonunlar emas, insonlarning o‘zi, jamiyat yaratadi. Qonunlarning ahamiyati shundaki, ular jamiyat qurilishining huquqiy asosi bo‘lib xizmat qiladi.

Umid qilamizki, huquqshunoslik fanidan olgan bilimlaringiz kundalik hayotingizda yuzaga keladigan muammolarni kelajakda emas, bugun ham hal etishga yordam beradi.

XULOSA

Shunday bo‘lsa-da, erishilgan narsalar bilan kifoyalanib qolmaslik kerak. Qonun chiqaruvchi hokimiyat organlari davlatimiz huquq tizimini takomillashtirish ustida ishlarni davom ettirmoqda. Tevarak-atrofimizdagi hayot yanada pokiza, charog‘on va adolatli bo‘lishi ham o‘zimizga bog‘liqdir. Qo‘lni qo‘lga berib, yelkama-yelka tursak, ona Vatanimizni huquqiy davlatga, baxtiyor va gullab-yashnagan mamlakatga aylantira olamiz.

TEKSHIRISH

O‘zbekiston Respublikasi «Konstitutsiyaviy huquq asoslari» fanini o‘rganganda huquqqa oid terminlarni qanday o‘zlashtirganingizni tekshirib ko‘ring, o‘zingizni sinang. Qiynalganda ko‘rsatilgan sahifalardagi darslik matniga murojaat qiling.

Konstitutsiya – 5 Huquq – 7 Huquq-tartibot – 7 Konstitutsiyaviy huquq – 7 Muqaddima (Preambula) – 15 Suverenitet – 17 Demokratiya – 20 Vakillik demokratiyasi – 20 Referendum – 20 Hokimiyatlar bo‘linishi prinsipi – 22, 102 Tashqi siyosat – 25 Xalqaro huquq – 26 Hokimiyat – 31 Apatridlar – 62 O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi – 139 Gipoteza – 112 Fuqarolik – 37 Diskriminatsiya (kamsitish) – 62 Qonunchilik tashabbusi – 112 Vazirlar Mahkamasi – 122 Xalq deputatlari Kengashi – 128

TEKSHIRISH

Respublika Konstitutsiyaviy sudi – 139 Konfederatsiya – 95 Madaniy huquqlar – 35 Shaxsiy huquq va erkinliklar – 34 Majoritar saylov tizimi – 155 Jamoat birlashmalari –78 Oliy Majlis – 109 Ombudsman – 70 Siyosiy partiyalar – 80 Siyosiy huquqlar – 34 Konstitutsiyani o‘zgartirish tartibi – 179 Prezident – 119 Aybsizlik prezumpsiyasi – 141 Prokuror – 160 Proporsional saylov tizimi – 155 Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarishi – 132 Sanksiya – 112 Sud – 137 Fuqarolar yig‘ini – 131 Unutar davlat – 97 Federatsiya – 98 Moliya tizimi – 169 Hokim – 128 Senzura – 86 Iqtisodiy va ijtimoiy huquqlar – 35

Muhim sanalar

• 1994-yil — 1994-yil 15-oktabrdan e’tiboran respublika hududida barcha to‘lovlar va hisob-kitoblar faqat milliy valutada – so‘mda amalga oshiriladi.
• 1994-yil — o‘z moliya va kredit tizimi; asosiy vazifa – budjetni qabul qilish va ijro etish, soliqlar yig‘imi; pulni muomalaga chiqarish; moliya tizimi – banklar, omonat kassalari; 1994-yil 1-iyul – milliy valuta – so‘m muomalaga…
• 1-iyuldan — 1994- yil 1-iyuldan boshlab O‘zbekiston Respublikasi rasmiy pul birligi – so‘m muomalaga kiritilgan.
• 1-iyul — o‘z moliya va kredit tizimi; asosiy vazifa – budjetni qabul qilish va ijro etish, soliqlar yig‘imi; pulni muomalaga chiqarish; moliya tizimi – banklar, omonat kassalari; 1994-yil 1-iyul – milliy valuta – so‘m muomalaga…

Bilimingizni sinang