Ukraina, Belarus va Moldova Respublikalari

XX asr oxiri – XXI asr birinchi choragida mustaqil davlatlar hamdo‘stligi mamlakatlari

Eslab ko‘ring!

Ukrainada 1991-yil martda referendum bilan birga prezidentlik saylovi ham o‘tkazilib, Leonid Kravchuk Ukrainaning birinchi prezidenti etib saylandi.

Mustaqillik e’lon qilindi. Ammo yuqori samarali, barqaror milliy iqtisodni tashkil qilmasdan real siyosiy mustaqillikni qaror toptirish mumkin emasdi. SSSRni qamrab olgan iqtisodiy inqiroz, umumittifoq iqtisodiy kompleksining barbod bo‘lishi boshqalar qatori Ukrainaga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatdi.

Inqiroz sanoat va qishloq xo‘jaligini qamrab oldi. Inqirozdan chiqishning ko‘plab dasturlari tatbiq etildi, ammo ulardan birortasi ham oxirigacha amalga oshirilmadi.

Eslab ko‘ring!

XX asr 90-yillarining ikkinchi yarmidan ish haqidan qarzdorlikni bartaraf qilish, chet el kreditlari va valyuta bozorini tartibga solish hisobiga iqtisodiy holat o‘zgardi, 1996-yili milliy valyuta — grivna muomalaga kiritildi. Ammo kutilganidek, chet el investitsiyasi mamlakatga oqib kelmadi, grivna tez qadrsizlanib bordi.

XX asr oxiriga kelib, ko‘plab korxonalarda mulkdorlar almashdi, yangi rahbarlar ishlab chiqarishni tiklashga kirishdi. Yuqori malakali va juda arzon ishchi kuchi hamda qudratli sanoat bazasi Ukraina iqtisodiga mablag‘ kiritishni foydali qilib qo‘ydi. Bu o‘zgarishlar iqtisodning barqarorlashuviga, keyin esa iqtisodiy o‘sishga olib keldi. XXI asr boshlariga kelib, Ukrainada kapitalistik iqtisodiyot yaratildi. Ammo bu ko‘pchilik MDH mamlakatlarida bo‘lgani singari Ukrainada ham siyosiy elitaning korrupsiyalashuviga, aholi katta qismining esa qashshoqlashuviga olib keldi.

Yodda tuting!

1991-yil 24-avgustda Ukraina o‘z mustaqilligini e’lon qildi.

1996-yilda Ukraina milliy valyutasi — grivna muomalaga kiritildi.

1996-yilda Ukraina Konstitutsiyasi qabul qilingan.

Ukrainada davlat qurilishi va siyosiy jarayonlar

Mustaqillikning ilk davrida Ukraina oldida turgan eng muhim vazifalardan biri davlat qurilishi muammosi edi. 1996-yili qabul qilingan Ukraina Konstitutsiyasi bu jarayonning huquqiy asosi bo‘ldi.

Ammo siyosiy beqarorlik va iqtisodiy qiyinchiliklar uzoq yillardan beri hal qilinmay kelayotgan ijtimoiy muammolar bilan qo‘shilib, bir qator siyosiy inqirozlarga olib keldi. 2004-yilgi saylovda Viktor Yanukovichning g‘olib deb e’lon qilinishi ommaviy norozilik namoyishiga sabab bo‘ldi. Natijada o‘tkazilgan uchinchi tur saylovda “Bizning Ukraina” bloki yetakchisi Viktor Yushchenko Ukraina prezidenti etib saylandi. Ammo V. Yushchenko mamlakatda katta ijobiy o‘zgarishlar qilishga erisha olmadi. Shu sababli 2010-yilgi saylovda V. Yanukovich g‘olib chiqdi. U mamlakatdagi ijtimoiy tizimni to‘liq isloh qilishga kirishdi. Ammo uning 2013-yili Yevroittifoq bilan hamkorlik to‘g‘risida kelishuvni imzolashdan bosh tortishi siyosiy inqirozga sabab bo‘ldi. Kiyevda va boshqa shaharlarda ommaviy norozilik chiqishlari bo‘lib, ular ijtimoiy tarmoqlarda “Yevromaydon” nomini oldi. V. Yanukovich Ukrainani tark etdi. 2014-yil bo‘lib o‘tgan saylovda Pyotr Poroshenko Ukraina prezidenti etib saylandi.

Ukrainada davlat qurilishi va siyosiy jarayonlar

Qrim Avtonom Respublikasi va Sevastopol shahri Rossiyaga qo‘shib olingandan so‘ng Ukraina bilan Rossiya o‘rtasidagi munosabatlar o‘ta keskinlashdi.

Ukrainadagi yangi hokimiyatni jahon jamoatchiligi tan oldi. Agar poytaxtda, shimoliy, markaziy va g‘arbiy mintaqalarda Yevrointegratsiyaga intilayotgan yangi hukumat tezda tan olinib, aholining xayrixohligiga erishgan bo‘lsa, janubi-sharqiy hududlarda rusiyzabon aholining norozilik chiqishlari kuchayib bordi. Bu hudud aholisi tarixan Rossiya bilan bog‘liq bo‘lgani uchun ikki davlat o‘rtasidagi aloqalarni saqlab qolishni talab qildi va ultrao‘ng, ekstremistik, millatchi guruhlarning o‘z mintaqasida tarqalishiga qarshi chiqdi. Yangi paydo bo‘lgan rossiyaparast yetakchilar boshchiligidagi bu harakatlar Donetsk va Lugansk viloyatlarida qurolli qarama-qarshilikka aylanib ketdi. Ukraina rahbarlari bu hududlarda anti-terror operatsiya boshlanishini e’lon qildi, bu esa ikki tomon o‘rtasida keng miqyosdagi urush harakatlariga olib keldi.

Ukrainada davlat qurilishi va siyosiy jarayonlar

2014-yil sentyabrda Belarus Respublikasi poytaxti Minsk shahrida Rossiya, Ukraina hamda Donetsk va Lugansk viloyatlari vakillari o‘rtasida harbiy harakatlarni to‘xtatish to‘g‘risida kelishuv imzolandi. Ammo 2015-yil yanvarda janglar yana boshlanib ketdi. Shu yil fevralda Germaniya, Fransiya, Rossiya va Ukraina davlat rahbarlari Minsk shahriga yig‘ilib, Ukraina sharqidagi harbiy mojaroni hal etish to‘g‘risida yangi kelishuv imzoladi (Minsk-2). Ammo urush to‘xtamadi. 2017-yil noyabrda artilleriyadan o‘zaro otishmalar yana boshlanib ketdi. G‘arb davlatlari va Ukraina bu mojaroda Rossiyani isyonchilarni qo‘llab-quvvatlashda aybladi. Rossiya esa buni rad etib, mojaro Ukrainaning ichki ishi ekanligini ta’kidlab keldi.

Ukrainada davlat qurilishi va siyosiy jarayonlar

2019-yil aprelda bo‘lib o‘tgan prezidentlik saylovida g‘olib chiqqan Vladimir Zelenskiy dastlab o‘t ochishni to‘xtatish bo‘yicha Minsk muzokaralarini jadallashtirishini, Donetsk va Lugansk viloyatlarida 2014-yildan beri davom etayotgan urushga barham berishini e’lon qildi. Ammo voqealar rivoji shunga olib keldiki, 2022-yil fevraldan Rossiya va Ukraina o‘rtasida keng miqyosli urush harakatlari boshlanib ketdi. 2025-yil boshiga kelib, har ikki tomondan halok bo‘lganlar va yaradorlar soni 1 million kishidan ortdi, Ukrainaning 5 milliondan ortiq aholisi o‘z yashash joyini tark etishga majbur bo‘ldi.

Belarus Respublikasi

Belorussiya 1991-yil 25-avgustda respublika suvereniteti haqida deklaratsiya qabul qildi. Ammo parlament qaroriga ko‘ra, poytaxti Minsk shahrining 1944-yili fashistlardan ozod qilingan sanasi — 3-iyul Mustaqillik kuni sifatida nishonlanadi.

1994-yil qabul qilingan konstitutsiyaga binoan, Belarus Respublikasi unitar, demokratik, ijtimoiy-huquqiy davlat deb e’lon qilindi. 1994-yil bo‘lib o‘tgan saylovda Aleksandr Lukashenko mamlakat prezidenti etib saylandi. Uning tashabbusi bilan referendum o‘tkazilib, belarus tili bilan bir qatorda, rus tiliga ham davlat tili maqomi berildi, davlat bayrog‘i o‘zgartirildi, prezidentning vakolatlari kengaytirildi.

Belarus Respublikasi

Belarus va Rossiya o‘rtasida “Do‘stlik, yaxshi qo‘shnichilik va hamkorlik to‘g‘risida”, keyin esa “Rossiya va Belarus o‘rtasida Ittifoq davlatni tuzish to‘g‘risida” shartnomalar imzolandi. Shartnoma Rossiya va Belarus o‘rtasida yaqinlashuv va huquqiy, iqtisodiy, moliyaviy, bojxona va boshqa tizimlarni birlashtirishni, davlatlararo hokimiyat tizimlarini shakllantirishni, ayni paytda davlatlar mustaqilligi va suvereniteti saqlanib qolishini ko‘zda tutadi.

1996-yili birinchi Umumbelarus xalq yig‘ini mamlakatning 1996–2000-yillarga mo‘ljallangan ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi asosiy yo‘nalishlarini tasdiqlagandan so‘ng asta-sekin iqtisodiy yuksalish kuzatildi. 2000-yilga kelib, sanoat mahsulotlari, xalq iste’mol tovarlarini ishlab chiqarish va aholining real daromadi inqirozdan oldingi darajasidan oshib ketdi.

Belarus Respublikasi

Belarus o‘rtacha rivojlangan industrial davlat sanaladi. Qishloq xo‘jaligi va mashinasozlik yaxshi taraqqiy topgan. Bu sohalar mahsulotlarining katta qismi eksport qilinadi. Asosiy savdo hamkorlari Rossiya va boshqa MDH davlatlari. So‘nggi paytda O‘zbekiston bilan ham savdo munosabatlari jadal rivojlanmoqda.

2025-yil 26-yanvarda bo‘lib o‘tgan prezidentlik saylovlarida A. Lukashenko yana prezident etib saylandi.

O‘zbekiston – Belarus munosabatlari 2019-yili O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Belarus Respublikasiga qilgan tashrifidan so‘ng jadal rivojlanmoqda.

Moldova Respublikasi

Moldaviya 1991-yil 27-avgustda o‘z mustaqilligini e’lon qildi. Moldova Respublikasi nomini olgan davlatning birinchi prezidenti etib Mircha Snegur saylandi.

1990-yili Moldovaning Ruminiya bilan integratsiyalashuvi jarayonida respublikaning janubi-sharqiy mintaqalaridagi mahalliy rusiyzabon aholi orasida ayirmachilik kayfiyati kuchaydi. Ular o‘zlari yashaydigan hududni Dnestrbo‘yi Moldaviya Respublikasi deb e’lon qildi. Bu qonli to‘qnashuvga olib keldi va urush Rossiya armiyasi aralashgandan so‘ng to‘xtatildi.

Moldova iqtisodiy jihatdan agrar-industrial mamlakatlar qatoriga kiradi. Uning iqlimi qishloq xo‘jaligi uchun juda qulay. Mamlakatda mineral resurslar zaxirasi yo‘q, shu sababli iqtisodiyot qishloq xo‘jaligiga asoslangan. Aholining yarmidan ko‘pi qishloqlarda yashaydi. Eksportning asosiy qismini oziq-ovqat va to‘qimachilik mahsulotlari tashkil qiladi. Moldova Yevropaning eng kambag‘al mamlakatlaridan biri. Ammo 2009-yilgi inqirozdan so‘ng Moldova jadal rivojlanishni boshladi.

Moldova Respublikasi

Biroq siyosiy holat beqarorligicha qolmoqda. 2017-yil mayda bo‘lib o‘tgan prezidentlik saylovida Rossiya bilan yaxshi munosabatlar tarafdori bo‘lgan Igor Dodon g‘olib chiqdi. U 2019-yili yangi saylovlar o‘tkazishni taklif qildi.

2020-yil noyabrda bo‘lib o‘tgan saylovda Harakat va hamkorlik partiyasidan nomzod Mayya Sandu g‘olib chiqdi. 2024-yil noyabrda bo‘lib o‘tgan prezidentlik saylovida ham yana M. Sandu g‘olib bo‘ldi. U Moldovaning Yevropa Ittifoqiga Ruminiya yordamida integratsiyalashuv siyosatini olib bormoqda.

Atamalar izohi

Korrupsiya — bu amaldor shaxs tomonidan o‘z vakolatlarini va unga ishonib topshirilgan huquqlarni, shuningdek, rasmiy lavozim bilan bog‘liq obro‘si va aloqalarini qonunga va axloq normalariga xilof ravishda o‘z shaxsiy manfaatlari yo‘lida suiste’mol qilish.

Ijodiy ish topshirig‘i

Ukraina, Belarus Respublikasi, Moldova Respublikasining YIM ko‘rsatkichlarini yillar ketma-ketligida tahlil qiling.

Mustahkamlash uchun savol va topshiriqlar

Muhim sanalar

• 1944-yili — Ammo parlament qaroriga ko‘ra, poytaxti Minsk shahrining 1944-yili fashistlardan ozod qilingan sanasi — 3-iyul Mustaqillik kuni sifatida nishonlanadi.
• 1990-yili — 1990-yili Moldovaning Ruminiya bilan integratsiyalashuvi jarayonida respublikaning janubi-sharqiy mintaqalaridagi mahalliy rusiyzabon aholi orasida ayirmachilik kayfiyati kuchaydi.
• 1991-yil — Ukrainada 1991-yil martda referendum bilan birga prezidentlik saylovi ham o‘tkazilib, Leonid Kravchuk Ukrainaning birinchi prezidenti etib saylandi.
• 1991-yil — 1991-yil 24-avgustda Ukraina o‘z mustaqilligini e’lon qildi.
• 1991-yil — Belorussiya 1991-yil 25-avgustda respublika suvereniteti haqida deklaratsiya qabul qildi.
• 1991-yil — Moldaviya 1991-yil 27-avgustda o‘z mustaqilligini e’lon qildi.
• 1994-yil — 1994-yil qabul qilingan konstitutsiyaga binoan, Belarus Respublikasi unitar, demokratik, ijtimoiy-huquqiy davlat deb e’lon qilindi.
• 1994-yil — 1994-yil bo‘lib o‘tgan saylovda Aleksandr Lukashenko mamlakat prezidenti etib saylandi.
• 1996-yili — XX asr 90-yillarining ikkinchi yarmidan ish haqidan qarzdorlikni bartaraf qilish, chet el kreditlari va valyuta bozorini tartibga solish hisobiga iqtisodiy holat o‘zgardi, 1996-yili milliy valyuta — grivna muomalaga…
• 1996-yilda — 1996-yilda Ukraina milliy valyutasi — grivna muomalaga kiritildi.

Bilimingizni sinang