O‘rta asrlarda kunchiqar mamlakat – Yaponiya

SIZ BILIB OLASIZ:

• • samuraylar kimlar ekanligi haqida.

Yaponiya tabiati (Fudziyama tog‘i)

TARIXIY MUSHOHADA! YAPONIYANING GEOGRAFIK JOYLASHUVI

Yaponiya orollarda joylashgani sababli, boshqa mamlakatlarga nisbatan ajralib qolganligi, ayni davrda ko‘chmanchi xalqlardan tabiiy muhofazalanganligiga qaramasdan, Xitoyning ta’siri ostida bo‘lgan. Shunday bo‘lsa-da, uning madaniy taraqqiyoti ko‘plab o‘ziga xosliklari bilan ajralib turadi.

Yaponiya Xitoy va Koreyadan sharqda, bir necha minglab orollarda (ulardan to‘rttasi yirik) joylashgan. Uning iqlimi dehqonchilik qilish uchun qulay, lekin shu bilan birga qiyinchiliklarni yengishni talab etardi. Orollarning aksari tog‘lardan iborat bo‘lganligi uchun, ishlov beradigan yer maydonlari kam edi. Yaponiya chiroyli manzarali tabiati bilan ajralib turgan. Shuning uchun ham yaponlar go‘zallikni ajoyib tarzda his etgan hamda uni go‘zal she’riyat va tasviriy

TARIXIY MUSHOHADA! YAPONIYANING GEOGRAFIK JOYLASHUVI

Bog‘ yaratish san’ati Yaponiyada juda yuksalgan. Sayr qilish uchun ulkan bog‘lar bilan birga, faqat uydan turib, zavq olish mumkin bo‘lgan kichkina bog‘lar ham bo‘lgan. Manzarali joylarga san’atkorona ishlangan pavilionlar ham qurilgan. Ular orasida eng mashhuri – tomi yupqa oltin plastinalar bilan yopilgan “Oltin pavilion” hisoblanadi. Ko‘pchilik bog‘bonlar buddaviylik rohiblari bo‘lishgan. Ular bog‘ning tuzilishida buddaviylikning “haqiqatga erishish tabiatni anglash yo‘li bilan bo‘ladi” degan g‘oyasini birlashtirishga intilganlar.

2011-yil Xonsyu

san’atda, gullardan (ikebana) guldastalar tayyorlash-u bog‘lar yaratishda namoyon etishgan.

Mamlakat tarixida geografik joylashuv ko‘plab jihatlarni belgilab bergan. Uning orollarda joylashuvi Sharqning boshqa mamlakatlari tarixiga ta’sir etgan ko‘chmanchilar bosqinlaridan ishonchli himoya vositasi bo‘lib xizmat qilgan. Dengiz yaponlarni ozuqa bilan ta’minlagan, lekin okean sunamilari sohildagi shahar va qishloqlarni ko‘p martalab vayron qilgan. Mamlakat boshqa tabiiy ofatlar – zilzilalar va vulqonlar otilishidan ham jabr ko‘rgan. Asrlar davomida yaponlar tabiiy ofatlarga qarshi turishga o‘rganganlar, o‘zlarida ularga qarshi mehnatsevarlik va intizomlilik ko‘nikmalarini shakllantirganlar.

2011-yil Xonsyu

Yaponlarning ajdodlari orollarga qit’adan ko‘chib o‘tganlar va shimoldagi Xokkaydo orolida yashovchi aynlar kabi mahalliy qabilalarni surib chiqarganlar. Ular xitoyliklardan choy, sholi, tibbiyot yutuqlarini, harbiy ishlarni, iyerogliflarni va yana ko‘plab narsalarni o‘zlashtirganlar. Xitoydan o‘tgan buddaviylik yaponlarning an’anaviy dinlari bilan aralashib ketadi.

Mamlakat VII asrdan Nippon (yapon tilida, “kunchiqar mamlakat”) deb atala boshlandi. Ushbu nomni anglatuvchi iyerogliflar Xitoyning janubida “ya pon” deb o‘qilgan. Aynan shu sababli rus va Yevropa tillaridagi “Yaponiya” nomi kelib chiqqan.

Turkiston

Minamoto-no Yoritomo – Kamakuraning birinchi syoguni

Amiterasu

Yaponiyada IV asrda qabilalar ittifoqi shakllanib, u bo‘lajak davlat asosi vazifasini o‘tadi. Ittifoq yo‘lboshchisi, rivoyatlarga ko‘ra, quyosh ilohidan tarqalgan taniqli urug‘ bo‘lgan. Ilohning yerdagi vakillari imperator (mikado) unvonini olib, davrlar o‘tib o‘z hokimiyatini deyarli butun Yaponiyada o‘rnatadi. Imperatorlar iloh hisoblangan, ammo real hokimiyatga ega bo‘lishmagan. Odatda ularning nomidan davlatni eng nufuzli knyazlar boshqargan. Bu xildagi oliy harbiy hukmdorlar XII asrdan syogun unvoniga ega bo‘lganlar.

Yaponiyadagi boshqaruv tizimi Xitoynikidan keskin farq qilgan va bu faqat imperator hokimiyatining zaifligida bo‘lmagan. Mamlakatda zodagonlar toifasi ancha kuchli bo‘lib, ko‘p hollarda amaldorlar imperatorga qaraganda, ko‘proq ularga qaram bo‘lganlar. Vaqti-vaqti bilan markaziy hokimiyat zaiflashib, mamlakatda Yevropanikiga o‘xshash siyosiy tarqoqlik hukm surgan.

SAMURAYLAR

Knyazlar xizmatida jangchi harbiylar – samuraylar bo‘lib, ular davrlar o‘tishi bilan yopiq toifani tashkil etadilar. Dastlab ular xizmatlari uchun yer-mulk olganlar, keyinchalik yer in’omi bo‘lmaganida xo‘jayinning uyida yashab, uning ta’minotida bo‘lganlar.

Harbiy ish samuraylar uchun kasb va merosiy mashg‘ulotga aylanadi. Ular bir qancha jihatlari bo‘yicha Yevropa ritsarlariga o‘xshaganlar. Samuraylar hayoti yozilmagan qonun (busido) qoidalari: o‘z burchiga sadoqat, jasurlik va sodiqlik g‘oyalariga asoslangan edi.

Ular butun hayotlari davomida harbiy mahoratlarini oshirganlar va uni yuksak darajaga ko‘targanlar. Samuraylar o‘z burchlarini hayotlaridan yuqori hisoblaganlar. O‘z xo‘jayinlarini yo‘qotsalar yoki nomunosib harakat qilishsa, o‘zlarini halok qilishgan.

SAMURAYLAR

XIII asr oxirida Yaponiyani mo‘g‘ullar Xitoy harbiy kemalari floti ko‘magida bosib olishga urinadilar. Dastlab dengiz to‘foni halaqit bergan bo‘lsa, keyingisida samuraylarning qat’iyat bilan oxirigacha jang qilishlari mo‘g‘ullarning Yaponiyani bosib olish rejasi amalga oshmadi.

Yapon jangchisi

SAVOL VA TOPSHIRIQLAR

1. Yaponiyaning geografik joylashuvi ijobiy holat edimi yoki aksincha, fikrlab javob bering.

3. Samuraylar haqida nimalarni eslab qoldingiz?

4. O‘rta asr Yaponiya aholisiga oid qo‘shimcha ma’lumotlarni internetdan toping.

5. Sizningcha, samuray uchun uning fe’l-atvoridagi qaysi jihati muhim hisoblanadi?

Yaponlarning harbiy yurishi

Muhim sanalar

• VII asrdan — Mamlakat VII asrdan Nippon (yapon tilida, “kunchiqar mamlakat”) deb atala boshlandi.
• IV asrda — Yaponiyada IV asrda qabilalar ittifoqi shakllanib, u bo‘lajak davlat asosi vazifasini o‘tadi.
• XII asrdan — Bu xildagi oliy harbiy hukmdorlar XII asrdan syogun unvoniga ega bo‘lganlar.
• XIII asr — XIII asr oxirida Yaponiyani mo‘g‘ullar Xitoy harbiy kemalari floti ko‘magida bosib olishga urinadilar.

Bilimingizni sinang