Qadimgi dunyo adabiyoti va Homer

Mavzular

Yozma adabiyot va Gilgamesh

Yozma adabiyotning paydo bo‘lishi miloddan avvalgi IV–II mingyilliklarda qadimgi Sharqda – Shumer, Akkad va Bobil (Vaviloniya) davlatlari (Mesopotamiya, hozirgi Iroq hududi) hamda Qadimgi Misrda yozuvning ixtiro qilinishi bilan bog‘liq.

Qadimgi Sharq dunyosining eng yirik adabiy yodgorliklaridan biri Gilgamesh haqidagi dostondir. Akkad tilidagi bu asar miloddan avvalgi XVIII–XVII asrlarda yaratilgan.

Qadimgi Misr adabiyoti

Qadimgi Misr adabiyotida narigi dunyo va abadiy hayot motivi muhim o‘rin egallaydi. Shuningdek, didaktik – pand-nasihat adabiyotining dastlabki namunalari ham aynan Qadimgi Misr adabiyotida uchraydi.

Miloddan avvalgi XV asrda yaratilgan “Marhumlar kitobi”da bosh qahramon ma’bud Osiris boshchiligidagi hakamlarga murojaat qiladi va hayotligida qilgan ishlari uchun hisobot beradi.

O Usex-nemtut, men yomonlik qilmadim! O Hetep-sedejet, men o‘g‘irlamadim!— “Marhumlar kitobi”dan

Shamol keladi – daraxtga qo‘nadi, / Sen kelasan – men tomon oshiqasan.— Qadimgi Misr muhabbat lirikasidan

Hindiston va Xitoy adabiyoti

E’tiqod masalalari Qadimgi Hindistonda miloddan avvalgi XII asrdan boshlab ming yillar davomida yaratilgan “Vedalar” (sanskrit – qadimgi hind tilida “bilim” so‘zidan) kitobining asosini tashkil qiladi.

“Mahabharata”da afsonaviy hukmdor Bharataning avlodlari bo‘lgan ikki qondosh sulolaning toj-taxt uchun kurashi tasvirlansa, “Ramayana”da Ayodha shahzodasi Ramaning o‘z rafiqasi Sitani asirlikdan qutqarish yo‘lidagi qahramonliklari tasvirlanadi.

Qadimgi Xitoy adabiyotida tabiat bilan uyg‘unlik falsafasi muhim o‘rin tutadi. Bu falsafa xitoy adabiyotining bizgacha yetib kelgan eng qadimiy yodgorliklaridan biri – miloddan avvalgi XI–VII asrlarda yaratilgan “Qo‘shiqlar kitobi”da ham o‘z aksini topgan.

Ilon chaqar faqat bir marta, / Bir chekkaga so‘ng ketar holsiz.— “Mahabharata”dan

Og‘zaki ijod va Avesto

O‘rta Osiyo xalqlari adabiyotining dastlabki namunalari ham xalq og‘zaki ijodi (folklor) shaklida paydo bo‘lib, keyingi davrlarda yozma adabiyotning shakllanishi va taraqqiy etishida muhim omil bo‘lib xizmat qilgan.

Qadimgi manbalar orqali bizgacha yetib kelgan “To‘maris”, “Shiroq” kabi afsonalarda ajdodlarimizning donoligi, metin irodasi, yurt ozodligi yo‘lidagi qahramonliklari aks etgan.

Miloddan avvalgi I mingyillikda vujudga kelgan “Avesto” – zardushtiylik dinining muqaddas kitobi O‘rta Osiyo xalqlarining eng qadimgi yozma adabiyoti namunalaridan biri hisoblanadi.

Yolg‘onchini tutar u, / Uzun qo‘llari bilan,— “Avesto”dan (Mitrani madh etuvchi parcha)

Antik adabiyot tushunchasi

Qadimgi dunyo adabiyotining muhim qismini antik adabiyot tashkil qiladi. Antik (lotincha “qadimiy” so‘zidan) adabiyot deganda taxminan miloddan avvalgi I mingyillikdan milodning V asrigacha, ya’ni Qadimgi Rim imperiyasining qulashigacha bo‘lgan davrda Yunoniston va Rimda yaratilgan adabiyot tushuniladi.

Antik madaniyatning keyingi davrlar ilm-fani, madaniyati va adabiyotiga ta’siri beqiyosdir. Misol uchun, har to‘rt yilda o‘tkaziladigan Olimpiada o‘yinlari, ayrim Yevropa va turkiy tillar alifbolari uchun asos bo‘lgan lotin yozuvi, sayyoralar va yulduzlarning nomlari, adabiy turlarga (epos, lirika, drama) oid ilk nazariy qarashlar antik madaniyat mahsulidir.

Yunon-Rim mifologiyasi

Qadimgi yunon adabiyotining asosini ularning diniy qarashlari aks etgan mifologiya tashkil qiladi. Bu mifologiya keyinchalik ayrim o‘zgarishlar bilan qadimgi rimliklar tomonidan ham qabul qilingan. Unga ko‘ra, Olimp tog‘ida istiqomat qiluvchi Zevs (Rim mifologiyasida – Yupiter) boshliq ma’bud va ma’budalar tabiat va yer yuzidagi insonlar hayotini nazorat qilishgan.

Ma’bud va inson farzandi bo‘lgan qahramonlar esa g‘ayritabiiy jismoniy va aqliy qobiliyatlarga ega bo‘lishgan. Misol uchun, ma’bud Zevs va Mikena shohining qizi Alkmenadan tug‘ilgan Herakl (Rim mifologiyasida – Gerkules) kuch-qudratda tengsiz bo‘lgan.

Antik epos: Iliada, Odisseya, Eneida

Mifologiyaning kuchli ta’siri antik eposning eng yirik namunalari bo‘lmish “Iliada” va “Odisseya” dostonlarida ham kuzatish mumkin. “Iliada” dostonida yunonlarning Troyaga qarshi urushi tasvirlansa, “Odisseya”da Troya urushi qatnashchilaridan biri Odisseyning uyga qaytish yo‘lidagi mashaqqatlari bayon etilgan.

Uzoq va mashaqqatli safar motivi antik adabiyotning yana bir epik namunasi – qadimgi Rim shoiri Vergiliyning “Eneida” dostonida (miloddan avvalgi I asr) ham o‘z aksini topgan. Unda Troya urushi qahramonlaridan biri, hosildorlik ma’budasi Veneraning farzandi, Rimga asos solgan Romul va Remning ajdodi Eneyning Italiyaga kelishi haqida hikoya qilinadi.

Yunon dramasining tuzilishi

Qadimgi yunon teatr tomoshalari odatda ochiq havoda o‘tkazilgan. Tomoshabinlarga qulaylik yaratish maqsadida o‘rindiqlar tepalikka qurilgan. Sahnada uchtagacha aktyor ishtirok etishi mumkin bo‘lgan va ular barcha rollarni ijro etishgan. O‘n ikki – o‘n besh kishidan iborat xor sahnadagi voqealarni sharhlab turgan.

Asar prolog (muqaddima) va parod (xorning sahnaga kirib kelishi va ilk qo‘shig‘i) bilan boshlangan hamda eskod (xotima) bilan tugallangan. Voqealar rivoji episodiylarda (pardalarda) ochib berilgan. Episodiylar orasidagi stasimlarda (xor qo‘shiqlarida) xorning voqealarga munosabati bayon qilingan.

Tragediya va komediya

Tragediya janrining asoschisi hisoblangan Esxilning bizgacha yetib kelgan asarlari orasida “Zanjirband Prometey” alohida o‘rin egallaydi. Unda insonlarga olov keltirib bergani uchun Zevsning g‘azabiga uchragan Prometey timsolida zulmga qarshi, adolat uchun kurashuvchi inson obrazi tasvirlangan.

Tragediya janrini Esxil an’analarini davom ettirgan Sofokl va Yevripid yanada rivojlantirdilar. Xususan, “Shoh Edip” fojiasi haligacha dunyo teatrlari sahnasidan tushmay keladi. Komediya janrida esa Epixarm, Yevpolid va Aristofan singari dramaturglar barakali ijod qilishdi.

Antik lirika va nasr

Ma’budlar va qahramonlar madhi, donolik bilan yo‘g‘rilgan hayot tarannumi va muhabbat vasfi antik lirikaning asosiy mavzularidan edi. Qadimgi Yunonistonda lirikaning eng gullagan davri Alkey, Sapfo va Anakreont nomlari bilan bog‘liq bo‘lsa, Qadimgi Rimda esa “Rim adabiyotining oltin davri”da yashab ijod qilgan Vergiliy, Horatsiy, Ovidiy singari ijodkorlar lirikaning rivojlanishiga ulkan hissa qo‘shdilar.

Antik davr nasrida tarixiy, falsafiy, siyosiy mavzulardagi ilmiy va publitsistik asarlar yetakchilik qilgan. Xususan, milodning II asrida yaratilgani taxmin qilinadigan “Dafnis va Xloya” pastoral romanning dastlabki namunalaridan biri hisoblanadi.

Hilol botdi. Hulkar yulduzi / Ko‘rinmaydi. Yarim bo‘ldi tun.— Sapfo (Fayzi Shohismoil tarjimasi)

Homer va yunon polislari

Miloddan avvalgi VIII–VII asrlarga kelib dehqonchilik, hunarmandchilik va savdo-sotiqning rivojlanishi natijasida qadimgi yunon polislari – shahar-davlatlari paydo bo‘ldi. Bu davrning muhim yutuqlaridan biri finikiya yozuvi asosida yunon alifbosining yaratilishi bo‘ldi.

Qadimgi yunon adabiyotining dastlabki namunalari – “Iliada” va “Odisseya” dostonlari afsonaviy shoir Homerga nisbat beriladi. Homerning qachon va qayerda tug‘ilgani ma’lum emas. Aksar tarixchilar uni miloddan avvalgi VIII asrda yashagan deb hisoblashadi. Buyuk faylasuf Aflotun uni “yunonlarning ilk tarbiyachisi” deb atagan.

Troya urushi va Iliada

“Iliada” dostoni urushning o‘ninchi yili voqealari haqida hikoya qiladi. Priamning o‘g‘li, Parisning akasi Hektor urushda yengilmas qahramon Axillesning do‘sti Patroklni o‘ldiradi. Bundan g‘azablangan Axilles Hektor bilan yakkama-yakka jangga chiqadi.

Bilimingizni sinang