Qadimgi turkiy adabiyot, Qoraxoniylar davri va Yusuf Xos Hojib

Mavzular

Folklor va O‘rxun–Enasoy bitiklari

Turkiy adabiyotning dastlabki namunalari ham xalq og‘zaki ijodi (folklor) shaklida paydo bo‘lgan. Boshqa xalqlarda bo‘lgani kabi, miflar xalq og‘zaki ijodining muhim qismi bo‘lib, ularda qadimgi turkiylarning olam va odam yaratilishi haqidagi qarashlari ifodalangan.

O‘rxun–Enasoy yodgorliklari eng qadimgi turkiy yozma adabiyot namunalaridan bo‘lib, ular turkiylarning tili, urf-odatlari, madaniyati, tarixi va islomdan oldingi diniy qarashlarini o‘rganish uchun muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.

Bu bitiklar runiy yozuvida bo‘lib, ulardan eng yiriklari VIII asrda Turk xoqonligini boshqargan Bilga xoqon va Kultegin hamda Turk xoqonligida maslahatchi bo‘lgan To‘nyuquq haqida hikoya qiladi.

• To‘nyuquq bitiktoshi XIX asr oxirida Shimoliy Mo‘g‘ulistondan topilgan.
• O‘rxun yozuvida bitilgan “Irq bitigi” (IX–X asrlar) qadimgi turkiylarning turmush tarzi, yaxshilik va yomonlik haqidagi qarashlari aks etgan manba.

Islom davri va Mahmud Koshg‘ariy

Turkiy xalqlar yashagan hududlarga islom dini kirib kelgandan keyin ijtimoiy va madaniy hayotda ham katta o‘zgarishlar ro‘y berdi. Din bilan birga arab yozuvi ham kirib keldi va XX asrgacha barcha ilmiy va adabiy yodgorliklar shu yozuvda bitildi.

Munozara janrining dastlabki namunalarini ham aynan “Devonu lug‘atit turk”da kuzatish mumkin.

Qish yoz bilan to‘qnashdi / Yomon ko‘z bilan qarashdi.— “Devonu lug‘atit turk”dan olingan parcha (Qish va yoz munozarasi)

Alpomish va Ahmad Yassaviy

O‘zbek qahramonlik dostonining yorqin namunasi “Alpomish” ham, ayrim mutaxassislar fikricha, X–XI asrlarda ko‘chmanchi-chorvador qo‘ng‘irot qabilasi orasida Sirdaryoning quyi oqimlari va Orol dengizi atroflarida yaratilgan. Unda Alpomishning sevgan yori Barchinga yetishish, qaynotasi Boysarini qutqarish va o‘z oilasi, o‘z qo‘rg‘onini dushmanlardan himoya qilish yo‘lida ko‘rsatgan qahramonliklari orqali mardlik, vatanparvarlik, sevgi va sadoqat g‘oyalari tarannum etiladi.

XII asrdan boshlab Markaziy Osiyoda ilk tasavvufiy qarashlar paydo bo‘la boshladi. Yassaviya tariqatining, ilk tasavvuf she’riyatining asoschisi Ahmad Yassaviy o‘zining “Devoni hikmat”ida mehr-oqibat, ruhiy kamolot, iymon-e’tiqod, nafs, sabr-toqat kabi mavzularni tahlil qiladi.

Na onoda rahm qoldi, na otoda, / Og‘o, ini bir-birig‘a mojaroda.— Ahmad Yassaviy

Ayo oshiq, kecha-kunduz Haqni izla, / Zohir yurub, botiningda Arshni ko‘zla.— Ahmad Yassaviy

Pand-nasihat asarlari

XI–XII asrlarda pand-nasihat-didaktik yo‘nalishdagi asarlarga ehtiyoj “Qutadg‘u bilig” (“Saodatga eltuvchi bilim”, Yusuf Xos Hojib), “Hibat ulhaqoyiq” (“Haqiqatlar armug‘oni”, Ahmad Yugnakiy) kabi asarlarning yuzaga kelishiga rag‘bat berdi.

“Hibat ul-haqoyiq”da muallif ilm, ma’rifat, saxiylik, baxillik, kamtarlik va inson odobini ko‘rsatadigan shirinsuxanlik kabi muammolarga e’tibor qaratadi.

Tiling bilan o‘ch hissini qo‘zg‘ama, / Bil: o‘q yarasi bitib ketadi-yu, / lekin til yarasi bitmaydi.— Ahmad Yugnakiy

Mo‘g‘ul bosqini va Rabg‘uziy

XIII asrda Chingizxon boshliq mo‘g‘ullarning Markaziy Osiyoga bosqini va o‘lkada olib borgan shafqatsiz siyosati sabab adabiyot, san’at, madaniyat ma’lum ma’noda inqirozga yuz tutdi. Mavjud adabiy-madaniy yodgorliklar, noyob qo‘lyozma manbalar, kitoblar yo‘q qilindi, ilm egalari halok bo‘ldilar, asir olindilar yoki Hindiston, Eron, Turkiya, Misr singari mamlakatlarga qochib, musofirlikda ijod qilishga majbur bo‘ldilar.

XIII asrning oxiri – XIV asrning birinchi yarmigacha bo‘lgan davrda Nosiriddin Rabg‘uziy, Pahlavon Mahmud kabi ijodkorlar betakror asarlar yaratib, adabiy tanazzul bo‘shlig‘ini to‘ldirdilar. Rabg‘uziy o‘zbek adabiyoti tarixida birinchilardan bo‘lib Qur’oni karim, hadislar va xalq og‘zaki ijodiga tayanib, hikoyat va rivoyatlar uyg‘unligida “Qisasi Rabg‘uziy” asarini yaratdi.

Yusuf Xos Hojib hayoti

XI asrda Qashqardan Amudaryogacha bo‘lgan katta hudud Qoraxoniylar davlati tarkibiga kirgan. Bu davlat yagona markazlashgan hokimiyatga ega bo‘lmay, bir qancha mayda hokimliklarga bo‘lingan va ular o‘rtasida ichki nizolar avj olgan edi. Shunga qaramasdan, bunyodkorlik ishlari amalga oshirildi, hunarmandchilik va ilm-fan rivojlandi.

Yusuf Xos Hojib XI asrning 20-yillarida Qoraxoniylar davlatining g‘arbiy poytaxti Quz O‘rdi (Bolasog‘un) shahrida (hozirgi Qirg‘iziston hududi) tug‘ilgan. Zamonasining barcha asosiy ilmlarini atroflicha o‘rgangan, arab va fors tillarini mukammal bilgan. 1070-yillarda “Qutadg‘u bilig” asarini tugatib, Qashqar hukmdori Tavg‘ach Bug‘roxon binni Arslonxonga taqdim etadi. Bu xizmati uchun unga “Xos Hojib” (eshik og‘asi) unvoni beriladi.

“Qutadg‘u bilig” asari

“Qutadg‘u bilig” (“Saodatga eltuvchi bilim”) asari turkiy yozma adabiyotdagi ilk badiiy doston bo‘lib, didaktik (pand-nasihat) yo‘nalishda yozilgan. Unda davlatni boshqarish, turli tabaqa vakillarining davlatdagi o‘rni, insoniy munosabatlar, odob-axloq haqidagi fikrlar to‘rt obraz suhbati orqali bayon qilinadi.

• Kuntug‘di – adolatli hukmdor;
• Oyto‘ldi – halolligi va aqli tufayli cho‘ponlikdan vazir darajasiga ko‘tarilgan inson;
• O‘gdulmish (“aql bilan ziynatlangan”) – Oyto‘ldining dono o‘g‘li, otasidan keyin saroyda uning o‘rnini egallaydi;
• O‘zg‘urmish (“hushyor qiluvchi, sergaklantiruvchi”) – O‘gdulmishning tarki dunyo qilgan donishmand qarindoshi.

Asar qadimgi turkiy tilda aruz vaznining mutaqorib bahrida (bir qisqa va ikki cho‘ziq hijo) yozilgan. Asar Qayum Karimov va keyinchalik Boqijon To‘xliyev tomonidan hozirgi o‘zbek tiliga o‘girilgan.

Bilimingizni sinang