XotirAI logotipiXotirAI
📖 10-sinf · Adabiyot · 81–90-b.

Qutadg‘u bilig parchalari va XIV–XIX asr mumtoz adabiyoti

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Muqaddima: kitob va to‘rt obraz

Qisqacha: Muallif kitobga “Qutadg‘u bilig” deb nom qo‘yganini, u qut keltirib, o‘quvchining qo‘lidan tutishini istashini aytadi. Kuntug‘di – odil Adolat, Oyto‘ldi – Qut-baxt, O‘gdulmish – Uquv-idrok, O‘zg‘urmish esa Ofiyat deb izohlanadi. Barcha so‘z shu to‘rt narsa haqida aytilgan. Muallif yigitga yoshlikni aziz tutishni maslahat beradi, o‘zi esa yigitlikni qo‘ldan berganiga o‘kinadi.

Badiiy adabiyotda qahramonning xarakteriga xos xususiyatni ochib beruvchi ism yoki laqabga xaraktonim deyiladi (masalan, Said Ahmadning “Kelinlar qo‘zg‘oloni” pyesasida Farmonbibi).

Bahor tasviri

Qisqacha: Parchada bahor shamoli Sharqdan esib, qor-muz ketadi va olam go‘zallashadi. Daraxtlar sariq, ko‘k, yashil va qizil ranglarga bezanadi, yer yuzi yosh qizlarga, Chin karvonining molini yoygan holatiga o‘xshatiladi. Havoda g‘oz-o‘rdak, turna, kaklik va bulbul qo‘shiq aytadi, chechaklar ustida ohu va bug‘ular o‘ynaydi.
G‘olib keldi qishdan bahor chiroyi, / Yangidan qurildi bahorning yoyi.— “Qutadg‘u bilig”, bahor tasviri
Chechaklar oralab yurarkan bulbul, / Olamni qurshadi shirin bir g‘ul-g‘ul.— “Qutadg‘u bilig”, bahor tasviri

Oyto‘ldining saroyga kelishi

Qisqacha: Kuntug‘di dono va adolatli elig bo‘lib, mamlakatni obod qilishni istaydi. Oyto‘ldi ismli donishmand yigit elig xizmatiga kirish uchun poytaxtga keladi. U Kusamish bilan do‘stlashadi, Kusamish uni eligning xos hojibi Ersigga tanishtiradi. Ersig uni eligga yo‘llaydi, elig uni yoqtirib, saroyga taklif etadi; sadoqati va bilimi tufayli Oyto‘ldining martabasi ortib boradi.
Uquv qadrini ham uquvli bilar, / Bilim sotsa dono, bilimli olar.— “Qutadg‘u bilig”, Oyto‘ldi haqidagi parcha

Koptok sinovi

Qisqacha: Elig Oyto‘ldini sinab ko‘radi: Oyto‘ldi yonidan koptok chiqarib, ustiga o‘tiradi, elig kulib boqqanda esa ko‘zini yumib oladi. Elig g‘azablanib, shoshqaloqlik kishiga balo ekanini aytadi. Oyto‘ldi koptok davlat-boylikka o‘xshashini, ikkalasi ham bir joyda to‘xtamasligini, davlatning ko‘zi ko‘r ekanini uqtirmoqchi bo‘lganini tushuntiradi.
Shoshilish – adashgan kishilar ishi, / Bosiqlik qilishi kerak har kishi.— Kuntug‘di elig (“Qutadg‘u bilig”)

Parcha Boqijon To‘xliyev tarjimasida berilgan.

XIV–XIX asr mumtoz adabiyoti: umumiy

XIV–XVI asrlarda markazlashgan Temuriylar davlati o‘lkada ilm-fan, madaniyat va san’atning gullab-yashnashi uchun zamin yaratgan bo‘lsa, keyingi davrlardagi siyosiy tarqoqlik, hukmron sulolalarning tez-tez almashishi va ular o‘rtasidagi nizolar ilm-fan va madaniyat rivojiga ma’lum darajada salbiy ta’sir ko‘rsatdi.

XIV asrdan XX asr boshlarigacha bo‘lgan davr adabiyoti asosan lirika (she’riyat) yetakchilik qilgani bilan ajralib turadi. Bu davrda mumtoz adabiyot vakillari lirik turning g‘azal, ruboiy, qit’a, tuyuq, fard, muxammas singari poetik janrlarida faol ijod qildilar.

Temuriylar davri va Navoiy

O‘zbek mumtoz so‘z san’atining eng gullagan davri Temuriylar hukmronligi davriga to‘g‘ri keladi. Lutfiy, Atoiy, Sakkokiy singari ulug‘ allomalar, shoirlar ijodiy merosi, “Suhayl va Guldursun” (Sayfi Saroyi), “Muhabbatnoma” (Xorazmiy), “Gul va Navro‘z” (Lutfiy yoki Haydar Xorazmiyga nisbat beriladi), “Yusuf va Zulayho” (shoir Durbekka nisbat beriladi) kabi yirik asarlar o‘zbek mumtoz adabiyotini yangi bosqichga olib chiqdi.

XV asrning ikkinchi yarmidagi o‘zbek mumtoz adabiyotining yuksalishi Alisher Navoiy nomi bilan bog‘liq. Navoiy do‘sti Husayn Boyqaro va boshqa mashhur zamondoshlari bilan hamkorlikda davr adabiyoti, san’ati, madaniyati va ma’naviyatining rivojlanishiga ulkan hissa qo‘shdi.

Shayboniylar davri va memuar asarlar

XVI asr boshlariga kelib Temuriylar davlati inqirozga yuz tutdi va hokimiyat shayboniylar, keyinchalik ashtarxoniylar qo‘liga o‘tdi. Toj-taxt uchun kurashlar oqibatida yuzaga kelgan ziddiyatlar Markaziy Osiyoda xonliklarning paydo bo‘lishiga olib keldi.

Alisher Navoiyning “Majolis un-nafois” asari an’analari asosida tazkirachilik rivojlandi.

Ilohiy ishq va hasbi hol

Ijtimoiy, siyosiy, ma’rifiy, axloqiy mavzular aks etgan bo‘lsa-da, ishq, xususan, ilohiy ishq madhi mumtoz adabiyotning asosiy mavzu mundarijasini tashkil etadi. Tasavvufiy asarlarda oshiqning go‘zal yorga murojaati orqali Allohga bo‘lgan ilohiy ishq kuylanadi.

Xil’atin to aylamish jonon qizil, sorig‘, yashil, / Shu’layi ohim chiqar har yon qizil, sorig‘, yashil.— Alisher Navoiy
Qayu til birla, ey jono, sening vasfing bayon aylay, / Tilim lol-u ko‘zum giryon, so‘ngaklarni nihon o‘rtar.— Mashrab

Hamma g‘azallarni ham ilohiy ishq mavzusida yaratilgan deb bo‘lmaydi: yor ishqida yozilgan, shuningdek, hasbi hol yo‘nalishidagi, muallifning hayoti, kechinmalari, ruhiy holatini bayon qiluvchi go‘zal asarlar ham bizgacha yetib kelgan.

Eshitsalar mani boshimga tushgan muncha savdoni, / Biyobonlarda Majnun, tog‘ ichinda Ko‘hkan yig‘lar.— Mujrim Obid

Satira va didaktik asarlar

XVII asr va undan keyingi davrda o‘zbek adabiyotida siyosiy va ijtimoiy muammolarni tanqid ostiga olgan satira va yumor yo‘nalishi ham rivojlandi. Masalan, Turdi Farog‘iy o‘z asarlarida xalqning parokanda bo‘lishiga sababchi beklarni tanqid ostiga oladi, ularni birlashishga chaqiradi.

Tor ko‘ngulluk beklar man-man demang, kenglik qiling, / To‘qson ikki bovli o‘zbek yurtidir, tenglik qiling.— Turdi Farog‘iy

Bilimingizni sinang

“Qutadg‘u bilig” muqaddimasidagi to‘rt obrazni ular timsol bo‘lgan tushunchalar bilan moslang: 1) Kuntug‘di; 2) Oyto‘ldi; 3) O‘gdulmish; 4) O‘zg‘urmish; a) Ofiyat; b) Qut-baxt; c) Uquv-idrok; d) odil Adolat.
  1. 1-b, 2-d, 3-c, 4-a
  2. 1-d, 2-b, 3-c, 4-a
  3. 1-d, 2-b, 3-a, 4-c
  4. 1-c, 2-b, 3-d, 4-a

To‘g‘ri javob: 1-d, 2-b, 3-c, 4-a. Kuntug‘di – odil Adolat, Oyto‘ldi – Qut-baxt, O‘gdulmish – Uquv-idrok, O‘zg‘urmish – Ofiyat.

“Qutadg‘u bilig” muallifi yigitga qanday maslahat beradi?
  1. Yigitlikni, yoshlikni aziz tutishni
  2. Qarilikda tarki dunyo qilishni
  3. Yoshlikni faqat ilm yo‘lida sarflashni
  4. Yoshlikda saroy xizmatiga kirishni

To‘g‘ri javob: Yigitlikni, yoshlikni aziz tutishni. Muallif yigitlikni, yoshlikni aziz tutishga chaqiradi.

Xaraktonimga misol bo‘lgan Farmonbibi qaysi adibning pyesasidagi qahramon?
  1. Turdi Farog‘iy
  2. Alisher Navoiy
  3. Zahiriddin Muhammad Bobur
  4. Said Ahmad

To‘g‘ri javob: Said Ahmad. Farmonbibi Said Ahmadning “Kelinlar qo‘zg‘oloni” pyesasidagi xaraktonim misolidir.

“Qutadg‘u bilig”dagi bahor tasvirida yer yuzi nimaga o‘xshatiladi?
  1. Gullar bilan bezangan bog‘ga
  2. Harir kiyimlar kiygan yosh qizlarga
  3. Yashil gilam yozilgan maydonga
  4. Oltin bilan qoplangan saroyga

To‘g‘ri javob: Harir kiyimlar kiygan yosh qizlarga. Bahor tasvirida yer yuzi harir kiyimlar kiygan yosh qizlarga o‘xshatiladi.

“Qutadg‘u bilig”dagi bahor tasvirida yer yuzining ko‘rinishi qaysi karvonning molini yoygan holatiga o‘xshatiladi?
  1. Hind karvoni
  2. Rum karvoni
  3. Chin karvoni
  4. Misr karvoni

To‘g‘ri javob: Chin karvoni. Yer yuzi xilma-xil matolarni ortib olgan Chin karvonining molini yoygan holatiga o‘xshatilgan.

“G‘olib keldi qishdan bahor chiroyi, / Yangidan qurildi bahorning yoyi” misralari qaysi asardan olingan?
  1. “Qutadg‘u bilig”
  2. “Rohati dil”
  3. “Zarbulmasal”
  4. “Boburnoma”

To‘g‘ri javob: “Qutadg‘u bilig”. Bu misralar “Qutadg‘u bilig”dagi bahor tasviridan olingan.

Oyto‘ldi ismli donishmand yigit nima maqsadda poytaxtga keladi?
  1. Koptok o‘yinida qatnashish uchun
  2. Elig xizmatiga kirish uchun
  3. Bilim sotib olish uchun
  4. Kusamish bilan ko‘rishish uchun

To‘g‘ri javob: Elig xizmatiga kirish uchun. Oyto‘ldi elig xizmatiga kirishni istab poytaxtga keladi.

Kusamish Oyto‘ldini eligning qaysi xos hojibi bilan tanishtiradi?
  1. Kuntug‘di
  2. O‘gdulmish
  3. Ersig
  4. O‘zg‘urmish

To‘g‘ri javob: Ersig. Kusamish Oyto‘ldini eligning xos hojibi Ersig bilan tanishtiradi.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiQadimgi turkiy adabiyot, Qoraxoniylar davri va Yusuf Xos HojibKeyingi →Alisher Navoiy va “Saddi Iskandariy” dostoni