XotirAIAlisher Navoiy va “Saddi Iskandariy” dostoni
Mavzular
Navoiy haqida buyuk baholar
Turk nazmida chu men tortib alam, / Ayladim ul mamlakatni yakqalam.— Alisher Navoiy
Alisherbek naziri yo‘q kishi edi.— Zahiriddin Muhammad Bobur
Mir Alisher turk tilining o‘lgan jasadig‘a Masih anfosi bila ruh kiyurdi.— Husayn Boyqaro
Navoiyning adabiy merosi
Alisher Navoiy o‘zidan ulkan adabiy va ilmiy meros qoldirgan. Uning jami 22 ming baytdan ziyod g‘azal, ruboiy, qit’a, tuyuq va boshqa janrlardagi lirik asarlari o‘zi tartib bergan to‘rt kitobdan iborat “Xazoyin ul-maoniy” (“Ma’nolar xazinasi”) majmuasiga jamlangan. Devonning har bir kitobiga inson umrining fasllariga mos ravishda nom berilgan. Shoirning fors tilida Foniy taxallusi bilan yozgan she’rlari esa alohida “Devoni Foniy”ga yig‘ilgan.
Alisher Navoiyning eng yirik epik asari – “Xamsa” besh dostonni o‘z ichiga oladi.
Boshqa asarlari
Uning tilshunoslik, adabiyotshunoslik hamda tarixga oid asarlari ham adabiy san’at, milliy madaniyat taraqqiyotida muhim ahamiyat kasb etgan.
Xamsachilik an’anasi
Sharq xalqlari adabiyotida “Xamsa” (“Beshlik”) yaratish an’anasini XII asrda yashagan ozarbayjon shoiri Nizomiy Ganjaviy boshlab bergan. Uning 30 yildan oshiq vaqt davomida fors tilida yozgan besh dostoni shoir vafotidan so‘ng yaxlit to‘plamga birlashtirildi va “Panj ganj” (“Besh xazina”) deb yuritila boshlandi. Nizomiydan keyin Xusrav Dehlaviy, Abdurahmon Jomiy va boshqa ko‘plab ijodkorlar an’anani davom ettirib, o‘z “Xamsa”larini yaratdilar.
An’anaga ko‘ra, “Xamsa”dagi birinchi doston falsafiy va axloqiy masalalarni qamrab olishi, ikkinchi va uchinchi dostonlar Xusrav va Shirin hamda Layli va Majnun muhabbati haqida, so‘nggi ikki doston esa shoh Bahrom va Iskandar Zulqarnayn sarguzashtlari haqida bo‘lishi lozim edi.
Navoiy “Xamsa”si
Mazkur an’anani davom ettirgan holda Alisher Navoiy 1483–1485-yillarda ilk marotaba turkiy tilda o‘z “Xamsa”sini yaratdi. Navoiy “Xamsa”si quyidagi dostonlarni o‘z ichiga oladi:
- “Hayrat ul-abror” (“Yaxshi kishilarning hayratlanishi”) – pand-nasihat ruhidagi ta’limiy-axloqiy, falsafiy doston.
- “Layli va Majnun” – arab yigiti Qaysning Layliga pok muhabbati, ishq yo‘lida majnun (devona) bo‘lishi orqali majoziy ishq sirlari aks ettiriladi.
- “Sab’ayi sayyor” (“Yetti sayyora”) – shoh Bahrom (Bahrom Go‘r) haqidagi afsona asosida yaratilgan ishqiy-sarguzasht doston.
- “Saddi Iskandariy” (“Iskandar devori”) – “Xamsa”ning yakunlovchi va hajm jihatdan eng yirik dostoni; ma’rifatli shoh Iskandar Zulqarnaynning sarguzashtlari haqida.
Iskandar Zulqarnayn va doston tuzilishi
Zulqarnayn (arab. “ikki shoxli”) – musulmonlar orasida tarqalgan qadimiy rivoyatlarga ko‘ra, dunyoning Chin(Xitoy)ga qadar yerlarini zabt etib, u yerda ya’juj va ma’juj yo‘liga ulkan to‘siq qurgan podshoh. Ayni vaqtda ham Sharq, ham G‘arb hukmdori ekani yoki tojining ikki cheti shoxsimon bo‘lganidan shunday atalgan, deb taxmin qilinadi.
- Muqaddima (1–14-boblar): Allohga hamd; Muhammad (s.a.v) vasfi (na’t); “Xamsa”ning yozilish tarixi; ustozlar madhi; Sulton Husayn Boyqaro va uning o‘g‘li shahzoda Badiuzzamon ta’rifi; qadimgi Eron shohlari tarixi.
Iskandarning tug‘ilishi va taxtga chiqishi
Doro o‘limi oldidan xiyonatkorlarni jazolash, uning qarindosh-urug‘lariga ozor bermaslik va qizi Ravshanakka uylanishni Iskandarga vasiyat qiladi. Iskandar Doroning barcha vasiyatlarini ortig‘i bilan ado etadi, Doroni izzat-ikrom bilan dafn qiladi.
Jahongirlik va Saddi Iskandariy
Bilimingizni sinang
Alisher Navoiy qaysi yillarda yashagan?
- 1425–1491
- 1441–1501
- 1433–1498
- 1448–1507
To‘g‘ri javob: 1441–1501. Alisher Navoiy 1441–1501-yillarda yashagan.
“Alisherbek naziri yo‘q kishi edi” degan so‘zlar kimga tegishli?
- Zahiriddin Muhammad Bobur
- Husayn Boyqaro
- Abdurahmon Jomiy
- Xusrav Dehlaviy
To‘g‘ri javob: Zahiriddin Muhammad Bobur. Bu so‘zlar Zahiriddin Muhammad Boburniki.
“Turk nazmida chu men tortib alam, / Ayladim ul mamlakatni yakqalam” misralari kimning qalamiga mansub?
- Zahiriddin Muhammad Bobur
- Nizomiy Ganjaviy
- Alisher Navoiy
- Husayn Boyqaro
To‘g‘ri javob: Alisher Navoiy. Bu misralar Alisher Navoiyniki.
Alisher Navoiyning 22 ming baytdan ziyod lirik asarlari o‘zi tartib bergan to‘rt kitobdan iborat qaysi majmuaga jamlangan?
- “Majolis un-nafois”
- “Devoni Foniy”
- “Xazoyin ul-maoniy”
- “Panj ganj”
To‘g‘ri javob: “Xazoyin ul-maoniy”. Lirik asarlar “Xazoyin ul-maoniy” majmuasiga jamlangan.
Navoiy lirik majmuasining nomi — “Xazoyin ul-maoniy” — o‘zbek tilida qanday ma’noni anglatadi?
- Besh xazina
- Ma’nolar xazinasi
- Yaxshi kishilarning hayratlanishi
- Yigitlik nodirliklari
To‘g‘ri javob: Ma’nolar xazinasi. “Xazoyin ul-maoniy” — “Ma’nolar xazinasi”.
Alisher Navoiy Foniy taxallusi bilan qaysi tilda she’r yozgan va bu she’rlar qaysi devonga yig‘ilgan?
- Turkiy tilda — “Devoni Foniy”ga
- Fors tilida — “Xazoyin ul-maoniy”ga
- Arab tilida — “Devoni Foniy”ga
- Fors tilida — “Devoni Foniy”ga
To‘g‘ri javob: Fors tilida — “Devoni Foniy”ga. Foniy taxallusidagi forscha she’rlar alohida “Devoni Foniy”ga yig‘ilgan.
Navoiyning tasavvufiy qarashlari qushlar tili va sarguzashtlari orqali majoziy tarzda qaysi asarida bayon qilingan?
- “Arba’in”
- “Majolis un-nafois”
- “Lison ut-tayr”
- “Hayrat ul-abror”
To‘g‘ri javob: “Lison ut-tayr”. Bu g‘oya “Lison ut-tayr” (“Qush tili”) dostonida majoziy bayon etilgan.
Muhammad (s.a.v.) hadislari she’riy yo‘l bilan sharhlangan Navoiy asari qaysi?
- “Saddi Iskandariy”
- “Majolis un-nafois”
- “Arba’in” (“Qirq hadis”)
- “Lison ut-tayr”
To‘g‘ri javob: “Arba’in” (“Qirq hadis”). “Arba’in” asarida hadislar she’riy yo‘l bilan sharhlangan.
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash