XotirAI logotipiXotirAI
📖 10-sinf · Adabiyot · 97–105-b.

“Saddi Iskandariy” dostonidan parchalar (XXV va LXVIII boblar)

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

XXV bob: Chingiz va Xorazmshoh

XXV bob sarlavhasining mazmuni: ikki jahondor kelishmovchiligidan jahon ahli xirmoniga balo chaqini tushgani va ikki do‘st ittifoqligidan u yongan o‘tga rahmat yomg‘iri yog‘ib, urush alangasini so‘ndirgani.

Eshittimki, Chingiz-u Xorazmshoh, / Adovatqa chun bo‘ldilar kinaxoh.— Alisher Navoiy, “Saddi Iskandariy”

Eshitishimcha, Chingiz va Xorazmshoh bir-biri bilan dushmanlik urushini boshlagan ekanlar. Qudratlari yetgancha jahonni buzdilar. Bu hammaga ma’lum va mashhur bo‘lgani uchun sharhini yozib o‘tirmayman.

Chingiz zulmi

Qisqacha: Chingiz zafar qozonib, Xorazm o‘lkasini ostin-ustun qilib tashladi. Qaysi shaharni qo‘lga kiritgan bo‘lsa, odamlarning hammasini tig‘dan o‘tkazdi. U zulm dengizini mavjlantirib, qahr-u g‘azabini avjga chiqardi. O‘lim kishilar hayot uyiga kirishlariga to‘sqinlik qilar, ajal esa omonlik yo‘lini bekitgan edi.
Ne kishvar arokim maqom ayladi, / Chekib tig‘i kin, qatli om ayladi.— Alisher Navoiy, “Saddi Iskandariy”
Ato o‘g‘lig‘a yig‘labon: hoy-hoy! / Qizig‘a ano tortibon: voy-voy!— Alisher Navoiy, “Saddi Iskandariy”

Ikki do‘st voqeasi

Qisqacha: Shom mamlakatida do‘stlik fazilatiga ega ikki o‘rtoq kofir qo‘liga asir tushdi. Zolim ularning har ikkisini qatl etmoqchi edi. Biri ikkinchisidan avval qurbon bo‘lishni istar, maqsad jonini do‘stiga fido qilish edi. Qotil birinchisiga tig‘ ko‘targanda ikkinchisi boshini yalang qilib: “Avval mening boshimga tig‘ sol, meni o‘ldirgach, uning bo‘ynini choparsan!” – deb yolvordi. Ikkinchisini o‘ldirmoqchi bo‘lganda esa avvalgisi ham xuddi shunday yalindi.
Avval mening boshima tig‘ sur, / Chu men o‘ldum, ul dam aning / bo‘ynin ur!”— Alisher Navoiy, “Saddi Iskandariy”

Chingiz tushi va xulosa

Qisqacha: Do‘stlar o‘z do‘sti uchun qayg‘urayotganda Chingiz uyquda edi, bu voqea uning tushiga kirdi. Voqea guvohi bo‘lgan bir kishi Chingizga: ushbu ikki do‘stdan vafo o‘rganib, xaloyiqqa ozor berishdan voz kech, Xorazmshoh senga dushman bo‘lsa, jahon xalqining nima gunohi bor, dedi. Uyg‘ongan Chingiz xaloyiqqa o‘limdan omonlik berdi. Xabar kofirning qulog‘iga yetgach, ko‘ngli yumshab, ikki do‘stni ozod qildi.
Kishi aylasa rifq yumnin havas, / Anga to abad ushbu tamsil bas.— Alisher Navoiy, “Saddi Iskandariy”

Agar kishi do‘stlikni havas qilsa, unga ushbu masal mangu o‘rnak bo‘lib qolajak.

LXVIII bob: Iskandar va chumolisimonlar

Qisqacha: Iskandar Mag‘rib diyori fathidan so‘ng Rumga azm etganida Qirvon xalqi ya’juj zulmidan shikoyat qilib, sad chekish rejasini tuzdi. Shoh hammani hayron qoldirgan g‘aroyib insonlar xayli – guruhini ko‘rib, ularning boshlig‘ini asir qildi. Shohning lutfi bilan ozod etilgan boshliq tobe bo‘ldi. Shoh chumolilarni qirib tashlashni buyurdi. Vahshiylar ularni qo‘riqchimiz deb iltimos qildi: o‘n kecha-kunduz yugurishadi, o‘n kecha-kunduz uxlashadi, uxlaganda chumolilar qo‘rg‘on bo‘lib o‘rab yotadi. Shoh barmog‘ini tishlab, chumolilarni qirish niyatidan qaytdi.
Ki, o‘n kecha-kunduz tak-u po‘dabiz, / Yana o‘n kecha-kunduz uyqudabiz.— vahshiylar iltimosi, “Saddi Iskandariy”

Oltin-kumush tog‘lar

Qisqacha: Iskandar yana ikkita oltin-kumush tog‘ni ko‘rish maqsadida yurish qilmoqchi bo‘ldi. Qavm duo qilib, bu muddaoni unutishni so‘radi: tog‘lar o‘n kunlik yo‘l, yo‘lda xatar ko‘p, yetti kunlik yo‘lgacha suv topilmaydi, o‘simliklar zaharli. Garmsel shamollar kishini halok qiladi, qolgan uch kunlik yo‘l ilonzor, ilonlar ajdaholardir. Shoh borishdan voz kechdi va maqsadi tamosha, oltin-kumush uchun jonni halokatga uchratish tadbirli odam ishi emasligini aytdi. U vahshiylarga izzat-hurmat ko‘rsatdi va ulardan bir qanchasini o‘zi bilan olib qoldi.
Emas erdi maqsud oltun-kumush / Ki, bo‘lg‘ay kishi muncha mehnatqa— Iskandar, “Saddi Iskandariy”

Chin qizi va ya’juj tasviri

Qisqacha: Mag‘ribni tinchitgach, Iskandar yana shimol tomonga yo‘l oldi. Jangda sherlarni zabun qiladigan go‘zal Chin qizi shohning ko‘ngliga shavq solgan, u shohning mahbubiga aylangan edi. Shoh Rus va Farang yerlarini bosib o‘tdi. G‘arb bilan Shimol oralig‘ida parishon xalq adolat so‘radi. Ular Qirvon chegarasi yaqinida tog‘ va zulumot, ularning orasida ya’juj qarorgohi borligini aytib, ya’jujlarning sochi, ko‘zi, tishlarini tasvirladilar.

Bilimingizni sinang

“Eshittimki, Chingiz-u Xorazmshoh, / Adovatqa chun bo‘ldilar kinaxoh” baytlari Navoiyning qaysi dostonidan olingan?
  1. “Sab’ayi sayyor”
  2. “Saddi Iskandariy”
  3. “Hayrat ul-abror”
  4. “Layli va Majnun”

To‘g‘ri javob: “Saddi Iskandariy”. Baytlar “Saddi Iskandariy” dostonining XXV bobidan.

Chingiz zafar qozonib, qaysi o‘lkani ostin-ustun qilib tashladi?
  1. Qirvon
  2. Xorazm
  3. Shom
  4. Kashmir

To‘g‘ri javob: Xorazm. Chingiz Xorazm o‘lkasini ostin-ustun qilgan.

Chingiz qo‘lga kiritgan shaharlardagi odamlarga nisbatan qanday munosabatda bo‘ldi?
  1. Hammasini tig‘dan o‘tkazdi
  2. Hammasini asir qilib o‘z yurtiga olib ketdi
  3. Faqat hukmdorlarni qatl etdi
  4. Hammasini xirojdan ozod etdi

To‘g‘ri javob: Hammasini tig‘dan o‘tkazdi. Chingiz qo‘lga kiritgan shaharlarda odamlarning hammasini tig‘dan o‘tkazgan.

“Ato o‘g‘lig‘a yig‘labon: hoy-hoy! / Qizig‘a ano tortibon: voy-voy!” misralari qaysi hukmdor zulmidan keyingi dahshatli holatni tasvirlaydi?
  1. Doro
  2. Faylaqus
  3. Chingiz
  4. Iskandar

To‘g‘ri javob: Chingiz. Misralar Chingiz zulmi bilan bog‘liq qatli om manzarasini ifodalaydi.

“Avval mening boshima tig‘ sur, / Chu men o‘ldum, ul dam aning / bo‘ynin ur!” — bu so‘zlarni kim kimga aytadi?
  1. Chingiz Xorazmshohga
  2. Iskandar vahshiylar boshlig‘iga
  3. Asir do‘stlardan biri qotilga
  4. Xorazmshoh Chingizga

To‘g‘ri javob: Asir do‘stlardan biri qotilga. Asir tushgan ikki do‘stdan biri qotilga murojaat qilib, do‘stidan avval qurbon bo‘lishni so‘raydi.

“Saddi Iskandariy”dagi Chingiz va ikki do‘st voqeasida Navoiy fikricha, ikki shohning dushmanligi jahonni xarob qilganda jahon ahlini dushmanlik tig‘idan nima qutqargan?
  1. Arastuning dono va o‘z vaqtidagi maslahati
  2. Chingiz lashkarining charchashi
  3. Ikki darveshning ahilligi va fidoyiligi
  4. Xorazmshohning qat’iy va tez g‘alabasi

To‘g‘ri javob: Ikki darveshning ahilligi va fidoyiligi. Jahon ahlini ikki darveshning ahilligi va fidoyiligi dushmanlik tig‘idan qutqargan.

Shom mamlakatidagi ikki do‘st bir-biri uchun qayg‘urayotgan paytda Chingiz qanday holatda edi?
  1. Uyquda edi, voqea uning tushiga kirdi
  2. Xorazmshoh bilan sulh majlisida edi
  3. Ov chog‘ida edi, voqeani eshitdi
  4. Jangda edi, voqeani o‘z ko‘zi bilan ko‘rdi

To‘g‘ri javob: Uyquda edi, voqea uning tushiga kirdi. Chingiz uyquda edi, ikki do‘st voqeasi uning tushiga kirgan.

Voqea guvohi Chingizga ikki do‘stdan nimani o‘rganib, nimadan voz kechishni maslahat beradi?
  1. Fidoyilikni o‘rganib, taxtdan voz kechishni
  2. Vafoni o‘rganib, xaloyiqqa ozor berishdan voz kechishni
  3. Sabrni o‘rganib, tug‘ilgan yurtini tark etishdan voz kechishni
  4. Jasoratni o‘rganib, urushdan voz kechishni

To‘g‘ri javob: Vafoni o‘rganib, xaloyiqqa ozor berishdan voz kechishni. U Chingizga ikki do‘stdan vafo o‘rganib, xaloyiqqa ozor berishdan voz kechishni aytgan.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiAlisher Navoiy va “Saddi Iskandariy” dostoniKeyingi →Navoiy “Saddi Iskandariy”: Iskandar devori