XIX asr ikkinchi yarmi – XX asr boshlari o‘zbek adabiyoti

Mavzular

Davr va uning o‘zgarishlari

XIX asr Turkiston ijtimoiy-siyosiy, madaniy va adabiy hayotida keskin o‘zgarishlarga yuz tutgan, yangicha estetik qarashlar shakllanishiga zamin hozirlagan davr sifatida tarixda qoldi. Bunday o‘zgarishlar Rossiya imperiyasining Turkistonni bosib olishi va Yevropa madaniyatining mahalliy o‘lkaga ta’siri, milliy ozodlik harakatlari bilan bog‘liq edi.

Ayni paytda bu davrdagi yangi tarixiy sharoit mavzu-mundarijasi, shakl va mazmuni, g‘oyaviy-badiiy jihatidan an’anaviy mumtoz so‘z san’atidan farq qiladigan, yangicha yo‘nalishdagi adabiyotning tug‘ilishi va shakllanishida muhim omillardan biri bo‘lib xizmat qildi.

Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Komil Xorazmiy, Avaz O‘tar kabi oddiy xalq orasidan chiqqan ziyolilar davr adabiyotining paydo bo‘lishi va rivojlanishiga katta hissa qo‘shdilar.

Ma’rifatparvarlik yo‘nalishi

Bu davr adabiyotining eng muhim g‘oyaviy yo‘nalishlaridan biri ma’rifatparvarlik edi. Ziyolilar ma’rifatni taraqqiyotning kaliti, ozod turmushning asosi deb bildilar va millatni savodli, ilmli qilish orqali uni jaholat hamda zulmdan qutqarish, taraqqiyotga, ozod kelajakka olib chiqishga harakat qildilar.

Jumladan, Furqat “Gimnaziya”, “Ilm xosiyati”, “Akt majlisi xususida”, “Toshkent shahrida bo‘lg‘on nag‘ma bazmi xususida”, uch qismdan iborat “Vistavka xususida” kabi asarlarida, Avaz O‘tar “Maktab”, “Til” kabi she’rlarida ma’rifatparvarlik g‘oyalarini ilgari surdi va millatni ilmli bo‘lishga chaqirdilar.

Jahon bast-u kushodi – ilm birla! / Nadur dilni murodi – ilm birla!— Furqat

Ochinglar, millati vayronni obod etgusi maktab, / O‘qusin yoshlarimiz, ko‘ngluni shod etgusi maktab.— Avaz O‘tar

Mustamlaka va zulm mavzusi

Chor imperiyasining mustamlaka siyosati va mahalliy boylarning zulmidan ezilgan xalqning og‘ir kechmishi, adolatsizlik, zo‘ravonlik, nochor kambag‘allarning toptalgan huquqidan norozilik kayfiyati davr adabiyotining yana bir yetakchi mavzusiga aylandi.

Muqimiyning “Hapalak qishlog‘i to‘g‘risinda”, “Maskovchi boy ta’rifida”, “Tanobchilar”, Avaz O‘tarning “Xalq”, “Amaldorlarga”, “Ulamolarga xitob”, Zavqiyning “Qahatlik”, “Qarz”, “Farg‘ona”, “Muncha ko‘p”, “Ajab zamonadur” kabi asarlarida chor mustamlakasi va mahalliy zo‘ravonlar hukmronligi ostidagi og‘ir siyosiy-ijtimoiy turmushning real hayotiy lavhalari ifoda etilgan.

Zolim falak bisotida ozor muncha ko‘p!— Zavqiy

Qachon kambag‘alning so‘zi o‘tar? / Agar bo‘lsa aqchang – so‘zing zulfi qor.— Muqimiy

Vatan, ozodlik, hurriyat

Davr ijodkorlari vatanga muhabbat, ozodlik mavzulariga ham murojaat qilib, betakror ijod namunalarini yaratdilar. Jumladan, Furqat lirikasida mustamlaka sabab bo‘g‘ilgan inson erki, ozodligi turli xil obrazlar vositasida badiiy talqin qilingan bo‘lsa, Avaz O‘tar hurriyat, tenglik, taraqqiyot masalalariga murojaat qiladi.

Sayding qo‘ya ber, sayyod, sayyora ekan mendek, / Ol domini bo‘ynidin, bechora ekan mendek,— Furqat

Siyosat mahv bo‘ldi, yashasun olamda hurriyat, / Bari el ittifoq ila jahonni aylasun jannat.— Avaz O‘tar

Janrlar va hajviyot

XIX asr ikkinchi yarmi va XX asr boshlaridagi adabiyot vakillari asosan lirik turning g‘azal, muxammas, musaddas, masnaviy kabi janrlarida ijod qildilar. Shu bilan birga, hajviyot – satira va yumor davr adabiyotining yetakchi yo‘nalishlaridan biriga aylandi.

Bo‘ldi dushman ko‘nglidek, yo‘q zarra odamgarchilik, / Borg‘ali paykar boshig‘a zor qildi pashshalar.— Zavqiy

Sayohatnoma va jadid adabiyoti

Davr adabiyotida sayohatnoma yangi janr sifatida paydo bo‘ldi. Bu davrda yaratilgan sayohatnomalarning o‘ziga xos xususiyatlari ularda oddiy xalq hayotining real lavhalari aks etishi, mustamlaka tuzumining eng dolzarb muammolari tanqidiy tahlili aks etganida ko‘rinadi. Muqimiyning murabba shaklida yozilgan “Sayohatnoma”si g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari bilan bu janrning original namunasi hisoblanadi.

Bu davr adabiyoti xalq turmush tarzi bilan ham bog‘liq bo‘lgani sababli uning asosini xalqchillik, vatanparvarlik, ma’rifatparvarlik g‘oyalari tashkil etdi va jadid adabiyoti deb nomlangan badiiy-estetik jihatdan yana bir yangi adabiyotning paydo bo‘lishiga zamin yaratdi.

Bilimingizni sinang