XotirAI logotipiXotirAI
📖 10-sinf · Adabiyot · 185–192-b.

Muqimiy: lirika, “Saylov”, “Sayohatnoma”

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Muqimiy hayoti va taxallusi

XIX asr ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida shakllangan yangi o‘zbek adabiyotining asoschilaridan biri Muhammad Aminxo‘ja (taxallusi – Muqimiy, “muqim” – “bir joyda doimiy turuvchi” so‘zidan) 1850-yilda Qo‘qon shahrida novvoy oilasida tug‘ilgan.

Muqimiyning onasi davrning o‘qimishli, ziyoli ayollaridan edi va onasi aytib bergan ertaklar, naqllar va qo‘shiqlar bo‘lajak ijodkorda adabiyotga mehr uyg‘otdi. Muhammad Aminxo‘ja 10 yoshda birinchi she’rini yozdi.

Muqimiy dastlab maktabda, keyin Qo‘qon va Buxorodagi madrasalarda tahsil oldi. Buxoro shoirning ma’naviy kamolotida muhim ahamiyat kasb etdi.

Faoliyati va adabiy hissasi

Muqimiy faoliyati davomida mirzalik (yer o‘lchovchi), pattachilik kabi kasblar bilan shug‘ullanib, oddiy xalqning ayanchli turmush tarzi, qishloqlarning abgor ahvoli bilan yaqindan tanishish imkoniga ega bo‘ldi va ularni o‘z asarlarida aks ettirdi.

U Furqat, Zavqiy, Avaz O‘tar kabi ijodkorlar qatorida an’anaviy o‘zbek mumtoz adabiyotini shakl va mazmun jihatdan boyitdi: sayohatnoma janrining shakllanishiga hissa qo‘shdi, satira va yumor yo‘nalishlarida o‘ziga xos asarlar yaratib, o‘zbek adabiyoti tarixida o‘chmas iz qoldirdi.

Umri davomida og‘ir sharoitda, muhtojlikda, sarson-sargardonlikda yashagan shoir og‘ir dardga chalinib, 1903-yilda 53 yoshida vafot etdi.

Muqimiy lirikasi: g‘azal

Muqimiy o‘zbek mumtoz adabiyotining an’anaviy g‘azal, murabba, muxammas singari janrlarida barakali ijod qilish bilan birga, adabiyotga yangi g‘oyaviy yo‘nalishlar olib kirgan ijodkorlardan biri edi.

Qisqacha: “Ohkim, afsus...” g‘azalida lirik qahramon o‘z toleidan nolimoqda: tole teskari, baxti qaro. Shoir baxtim ravshan bo‘lsa, boshqa tadbir bormikin, deydi. Oxirgi baytda tole unga musulmonga salom berganda ham qulog‘ini kar qiladi.
Ohkim, afsus, emas har ishda rahbar toleim, / Vojgundur, imtihon qildimki, aksar toleim.— Muqimiy, g‘azal

“Navbahor” she’ri

Qisqacha: Shoir navbahorda gullar ochilgan, bog‘lar sabza bo‘lgan paytda jo‘ra-o‘rtoqlarni suhbatga chorlaydi va o‘ynashib tabiatni chog‘ qilishni taklif etadi. So‘ng ahli tamiz xor bo‘layotganidan hayfsilanadi: bulbul oshyonini zog‘lar olgan. Oxirida shoir o‘ziga murojaat qiladi.
Hayfkim, ahli tamiz ushbu mahalda xor ekan, / Oldilar har yerda bulbul oshyonin zog‘lar.— Muqimiy, “Navbahor, ochildi gullar...” she’ri

Satira: “Saylov”

Chor Rossiyasi Markaziy Osiyoni istilo qilgandan keyin joriy etgan yangiliklaridan biri mingboshi, yuzboshi, qozi singari mansablarga saylov tizimining joriy qilinishi edi. Muqimiy ushbu she’rining oxirida “bu saylov shu sanada 1310-hijriyda edi” ma’lumotining keltirishidan uning 1892-yilgi saylovlarga bag‘ishlanganini anglash mumkin.

Qisqacha: “Saylov” she’rida saylov amaldorlar boshiga balo bo‘lib keldi. Qozi-mingboshilar terak bargidek titraydi, qarz-qavola qilib, pul sochib mansab istaydi. Ellikboshilar mingboshi-qozidan pora oladi. Shoir saylovni vaboga o‘xshatadi, xalq yuzi esa rangi o‘chgan.
Qachon kim bo‘ldi hakim amri birlan ibtido saylov, / Amaldor ahli boshig‘a bo‘lib keldi balo saylov.— Muqimiy, “Saylov”

“Sayohatnoma” va uning mazmuni

Sayohatnoma adabiy janrlardan biri bo‘lib, unda yozuvchining sayohat taassurotlari aks etadi. XIX asr ikkinchi yarmi – XX asr boshlari adabiyotida Muhammad Aminxo‘ja Muqimiy sayohatnoma janrini boshlab berdi. Uning she’riy “Sayohatnoma”sida o‘zi yashab ijod etgan davr ijtimoiy hayotiga oid eng muhim muammolarning tanqidiy tahlili aks etgan.

Qisqacha: “Qo‘qondan Shohimardonga” parchasida shoir shahardan qishloqqa chiqib, yo‘ldosh chitfurush bilan “O‘ltarma”ga boradi. U yerda besh yuzcha xotun voiz so‘zini tinglaydi, mingboshi Xo‘ja Iso badkor deyiladi. “Do‘rmancha”da bo‘lus G‘ozi ham mufti, ham qozi. So‘ng Oq yer, Roshidon, Zohidon, Oltiariq, Chimyon, Vodil tasvirlanadi.
Mingboshilik kimning ishi, / Desam, dedi bedonishi, / Bir “Qo‘shtegirmon”lik kishi, / Xo‘ja Iso badkor ekan.— Muqimiy, “Sayohatnoma”dan

Satira haqida tushuncha

Satirik asarlarda hayotdagi qusurlar, jamiyatdagi illatlar, salbiy xususiyatga ega kishilar ochiqdan ochiq ayovsiz, achchiq kulgi orqali tanqid qilinadi. Bunday asarlarda kinoya usuli yetakchilik qiladi.

O‘zbek adabiyotida satiraning ilk namunalari dastlab xalq og‘zaki ijodida (masalan, Nasriddin Afandi haqidagi latifalarda) yaratilgan va keyinchalik yozma adabiyotda taraqqiy etgan. Turdi Farog‘iy, Maxmur, Gulxaniy, Muqimiy, Zavqiy singari ijodkorlar satira janrida asarlar yaratganlar.

Keyinchalik Hamza, Abdulla Qodiriy, G‘afur G‘ulom, Abdulla Qahhor, Said Ahmad kabi adiblar o‘zbek satirachiligi rivojiga muhim hissa qo‘shdilar.

Bilimingizni sinang

Muhammad Aminxo‘janing Muqimiy taxallusi qaysi so‘zdan olingan va qanday ma’no beradi?
  1. “Mushfiq” – mehribon, g‘amxo‘r
  2. “Muqaddas” – pok va ulug‘
  3. “Muqim” – bir joyda doimiy turuvchi
  4. “Muqarram” – hurmatga sazovor

To‘g‘ri javob: “Muqim” – bir joyda doimiy turuvchi. “Muqimiy” taxallusi “muqim” – “bir joyda doimiy turuvchi” so‘zidan.

Muqimiy qaysi yil, qaysi shaharda va qanday oilada tug‘ilgan?
  1. 1857-yilda Toshkentda dehqon oilasida
  2. 1850-yilda Qo‘qonda novvoy oilasida
  3. 1850-yilda Buxoroda hunarmand oilasida
  4. 1857-yilda Qo‘qonda novvoy oilasida

To‘g‘ri javob: 1850-yilda Qo‘qonda novvoy oilasida. Muqimiy 1850-yilda Qo‘qon shahrida novvoy oilasida tug‘ilgan.

Muqimiyning onasi qanday ayollardan bo‘lgani aytiladi?
  1. Davrning o‘qimishli, ziyoli ayollaridan
  2. Mashhur tabiblar oilasidan
  3. Savdogar va badavlat ayollardan
  4. Saroy xizmatidagi ayollardan

To‘g‘ri javob: Davrning o‘qimishli, ziyoli ayollaridan. Muqimiyning onasi davrning o‘qimishli, ziyoli ayollaridan bo‘lgan.

Muhammad Aminxo‘ja (Muqimiy) necha yoshida birinchi she’rini yozgan?
  1. 12 yoshda
  2. 15 yoshda
  3. 10 yoshda
  4. 18 yoshda

To‘g‘ri javob: 10 yoshda. Muqimiy 10 yoshda birinchi she’rini yozgan.

Muqimiy qayerlarda ta’lim olgan?
  1. Dastlab maktabda, keyin Qo‘qon va Buxorodagi madrasalarda
  2. Dastlab Xivada, keyin Toshkent va Samarqanddagi madrasalarda
  3. Maktabda o‘qimay, hamma narsani o‘zi mustaqil o‘rgangan
  4. Faqat Samarqanddagi Ulug‘bek madrasasida

To‘g‘ri javob: Dastlab maktabda, keyin Qo‘qon va Buxorodagi madrasalarda. Muqimiy maktabda, keyin Qo‘qon va Buxorodagi madrasalarda o‘qigan.

Quyidagi shaharlardan qaysi biri Muqimiyning ma’naviy kamolotida muhim ahamiyat kasb etgan?
  1. Samarqand
  2. Xiva
  3. Toshkent
  4. Buxoro

To‘g‘ri javob: Buxoro. Buxoro shoirning ma’naviy kamolotida muhim ahamiyat kasb etgan.

Muqimiy qaysi kasblar bilan shug‘ullanib, oddiy xalq va qishloqlarning abgor ahvoli bilan yaqindan tanishgan?
  1. Qozilik va mingboshilik
  2. Mirzalik va pattachilik
  3. Tabiblik va attorlik
  4. Savdogarlik va karvonboshilik

To‘g‘ri javob: Mirzalik va pattachilik. Muqimiy mirzalik (yer o‘lchovchi) va pattachilik kasblari bilan shug‘ullangan.

Muqimiy o‘zbek adabiyotida qaysi janrning shakllanishiga hissa qo‘shgan?
  1. Tazkira
  2. Doston
  3. Marsiya
  4. Sayohatnoma

To‘g‘ri javob: Sayohatnoma. Muqimiy sayohatnoma janrining shakllanishiga hissa qo‘shgan.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiXIX asr ikkinchi yarmi – XX asr boshlari o‘zbek adabiyotiKeyingi →XVII–XIX asrlar jahon adabiyoti; Pushkin “Yevgeniy Onegin”