XVII–XIX asrlar jahon adabiyoti; Pushkin “Yevgeniy Onegin”

Mavzular

XVII–XVIII asrlar Yevropa muhiti

XVII asrda Yevropa murakkab va ziddiyatli davrga qadam qo‘ydi. Feodalizm inqirozga yuz tutdi va yangicha kapitalistik munosabatlar shakllana boshlandi. Ayrim davlatlarda (xususan, Fransiya va Rossiyada) absolyut monarxiya (qirolning mutlaq hokimiyati) o‘z cho‘qqisiga chiqqan bo‘lsa, Angliyada qirol hokimiyati va eskicha munosabatlarga qarshi g‘alayonlar bo‘lib o‘tdi.

Asosiy shiori “Ozodlik, tenglik, birodarlik” bo‘lgan Buyuk fransuz inqilobi (XVIII asr oxiri) esa nafaqat Fransiya, balki butun Yevropada inson shaxsi va erkiga nisbatan yangicha munosabatlarni shakllantirdi. Uyg‘onish davri madaniyati insonni oliy qadriyat sifatida ko‘rgan bo‘lsa, keyingi davr san’atkorlari inson va tabiat, inson va jamiyat o‘rtasidagi ziddiyatlarga asosiy e’tiborni qaratdilar.

XVII–XVIII asr asarlari

XVII–XVIII asr ijodkorlari inson tafakkuriga ishonch, inson tarbiyasi va kamoloti orqali jamiyatni o‘zgartirish, undagi nuqsonlarni bartaraf qilish g‘oyasini ilgari surdilar.

• Ingliz adibi Daniyel Defo “Robinzon Kruzo” romanida kimsasiz orolga tushib qilgan inson misolida uning yaratuvchanlik kuchini tarannum etgan.

Gyote va “Faust”

XVIII asr ikkinchi yarmi – XIX asr boshlarida yashab ijod etgan buyuk nemis adibi, faylasufi va davlat arbobi Iogann Volfgang Gyotening “Faust”i jahon adabiyotining durdona asarlaridan biri sifatida e’tirof etiladi.

Ilohiyot ila band bo‘ldim, / Faylasufi xiradmand bo‘ldim. / Ilmi huquq, ilmi tabobat – / Barchasini o‘rgandim, faqat, / Faqat menga bir narsa ayon: / Nodon edim, nodonman hamon...— Gyote, “Faust”dan (Erkin Vohidov tarjimasi)

Romantizm xususiyatlari

XVIII asr oxirlarida Yevropada Buyuk fransuz inqilobi bilan boshlangan o‘zgarishlar mahsuli o‘laroq romantizm ijodiy metodi yuzaga keldi. Romantik ijodkorlar barcha muammolar, qarama-qarshiliklardan xoli, go‘zal va mukammal hayotni orzu qildilar hamda o‘z asarlarida “ideal dunyo” yaratishga intildilar.

Romantizm insonning ichki kechinmalarini, ruhiyatidagi isyonkorlik, jo‘shqinlik, ozodlikka intilish, tabiat bilan oshnolik kabi xususiyatlarni, aksar holatlarda qahramonning yolg‘izligini tasvirlashga asoslangan.

• inson shaxsi, uning kechinmalari, go‘zal his-tuyg‘ulariga e’tibor, inson erkini oliy qadriyat sifatida ko‘rish;
• o‘tmishni ulug‘lash – o‘tmish ideal bo‘lmagan real voqelikdan (hozirgi kundan) qochish vositasi bo‘lishi mumkin;
• tabiatni ulug‘lash va insonning tabiatga yaqinligini ko‘rsatish;
• romantik qahramon murakkab, ziddiyatli, tuyg‘ulari kuchli inson sifatida gavdalanadi.

Romantik adiblar va she’rlar

XIX asrning birinchi yarmida Yevropa mamlakatlari va Amerika qit’asida yashab ijod qilgan adiblar romantik adabiyotning go‘zal namunalarini yaratdilar. Jorj Bayron (Angliya), Jakomo Leopardi (Italiya), Haynrix Hayne (Germaniya), Adam Mitskevich (Polsha, Belarus), Mixail Lermontov (Rossiya) va Xose Esteban Echeverria (Argentina) lirikasi, Viktor Gyugo (Fransiya) romanlari va pyesalari, Vashington Irving (AQSH) novellalari shular jumlasidandir.

Alvido, yor! Agar shu balo / Qismatda bor bo‘lsa – alvido! / Sen berahm bo‘lsang ham, ammo, / Men dushmanlik qilmasman – vido!— Jorj Bayron (Hamid Olimjon tarjimasi)

Realizm xususiyatlari

XIX asrdagi siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy o‘zgarishlar, demokratik islohotlar sari qadamlar yangi ijodiy metod – inson hayotini, uning kundalik turmushidagi qiyinchiliklarni haqqoniy tasvirlashga asoslangan realizm uchun zamin hozirladi. XIX asr birinchi yarmida Yevropa realistik adabiyotida romantik motivlar tasviri davom etgan bo‘lsa-da, asr o‘rtalariga kelib realizm yetakchi metodga aylandi.

• yangi tasvirlash usullari: realistik asarlarda detallar muhim rol o‘ynaydi.

Realist adiblar va Tolstoy parchasi

Onore de Balzak va Emil Zolya (Fransiya), Charlz Dikkens va Uilyam Tekkerey (Angliya), Henrix Ibsen va Yunas Li (Norvegiya), Dostoyevskiy, Lev Tolstoy va Anton Chexov (Rossiya), Mark Tven va Jek London (AQSH), Mersedes Kabelyo de Karbonera va Klorinda Matto de Terner (Lotin Amerikasi) singari ijodkorlar realizm adabiyotining yirik vakillaridir.

Pushkin davri: Rossiya

XIX asr boshida hokimiyatga kelgan imperator Aleksandr I siyosiy va ijtimoiy sohalarda islohotlar boshladi: davlat organlari qayta tashkil qilindi, qonunlarning bir-biriga zid kelmasligini ta’minlaydigan Davlat kengashi tuzildi, bepul boshlang‘ich ta’lim joriy qilindi. Biroq islohotlar mantiqiy nihoyasiga yetkazilmadi.

Zodagonlar “dekabristlar harakati” deb atalgan yashirin jamiyatga birlashib, absolyut monarxiya va krepostnoylik huquqini yo‘q qilish rejalarini ishlab chiqdilar. Ular 1825-yilda vafot etgan Aleksandr I ning ukasi Nikolay I ga toj kiydirish marosimi kuni poytaxt Sankt-Peterburgda qo‘zg‘olon ko‘tardilar. Qo‘zg‘olon bostirildi.

“Rus adabiyotining oltin asri” deb atalgan bu davrda Aleksandr Pushkin, Mixail Lermontov, Nikolay Gogol, keyinchalik Fyodor Dostoyevskiy, Lev Tolstoy, Anton Chexov singari buyuk so‘z ustalari ijod qildilar.

Aleksandr Pushkin hayoti

Shoir, yozuvchi, dramaturg, zamonaviy rus adabiy tilining asoschisi Aleksandr Pushkin 1799-yili Moskvada zodagon oilada tug‘ildi. 1811-yilda u o‘sha davrning eng nufuzli ta’lim dargohlaridan biri – Sarskoye Selodagi (Sankt-Peterburg yaqinida) Imperatorlik litseyiga o‘qishga qabul qilindi.

1817-yilda litseyni tamomlagan Pushkin Tashqi ishlar kollegiyasiga (vazirligiga) ishga qabul qilindi. Bir qancha davlat arboblari va hatto imperator Aleksandr I ni hajv qilgan she’rlari uchun 1820-yili Rossiyaning janubiga surgun qilindi.

1824-yilda davlat xizmatidan bo‘shatiladi va onasining mulki bo‘lgan Mixaylovskoye qishlog‘iga surgun qilinadi. 1826-yilda imperator Nikolay I ning ruxsati bilan surgundan qaytgan Pushkin “Sovremennik” (“Zamondosh”) jurnaliga asos soladi. Aleksandr Pushkin 1837-yili Sankt-Peterburgda vafot etdi.

“Yevgeniy Onegin” she’riy romani

Pushkin “Yevgeniy Onegin” she’riy romanini janubga surgun qilingan paytda yoza boshladi. Asar ustida ishlayotgan shoir o‘z xatlaridan birida: “Shunchaki roman emas, she’riy roman yozyapman – farq katta”, – deydi.

1825-yilgi muvaffaqiyatsizlikka uchragan Dekabristlar qo‘zg‘olonidan keyin esa turli taqiqlar va qatag‘onlar avj oldi. Jamiyatdagi bunday o‘zgarishlar, tabiiyki, muallifga va asarga ta’sir qilmay qolmadi.

Asar ikki marta – 1936-yilda Oybek tomonidan va 1988-yilda Mirzo Kenjabek tomonidan o‘zbek tiliga o‘girilgan. Darslikda asar Mirzo Kenjabek tarjimasida mutolaa qilinadi.

Kiborlarga bitmadim ermak, / Olqab do‘stlik iltifotini. / Istagimdur armug‘on etmak / Senga loyiq dil bayotini.— Pushkin, “Yevgeniy Onegin” muqaddimasidan (Mirzo Kenjabek tarjimasi)

Bilimingizni sinang