XX asr o‘zbek adabiyoti: jadidlar va Fitrat

Mavzular

Jadidchilik harakati

XX asr boshlarida Turkistonda kechgan voqealar sabab mahalliy xalq hayoti uchun xos bo‘lgan ikki muhim jihatni alohida ko‘rsatish lozim: birinchisi – Rossiya mustamlaka siyosati asosiga qurilgan bosqinchilik, adolatsizlik, tengsizlik zulmining kuchayishi tufayli paydo bo‘lgan parokandalik; ikkinchisi – xalq orasidan Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Abdurauf Fitrat kabi ma’rifatparvarlarning yetishib chiqishi.

Turkistondagi jadidchilik harakati XIX asr oxiri – XX asr boshlarida iqtisodiy, siyosiy va ma’rifiy tanazzulga javoban ijtimoiy-siyosiy harakat sifatida vujudga kelgan edi. 1917-yil fevral inqilobigacha bo‘lgan davrda ma’rifiy maqsadlar bilan boshlangan harakat asta-sekin o‘z rejalarini kengaytirib, mustaqil o‘zbek davlatini barpo etishni maqsad qildi.

“Yangi g‘oyalar”, “yangi odam” va “yangi avlod” tushunchalarini o‘z ichiga olgan jadidchilik harakati va jadid adabiyoti namoyandalari Turkiston jamiyati hayotini erkinlik g‘oyalari asosida isloh qilishni eng muhim burchlaridan biri deb hisobladilar.

Jadid adabiyoti mavzulari

Jadid adabiyoti mavzu-mundarijasida dastlab ma’rifat g‘oyalari yetakchilik qilgan bo‘lsa, keyinchalik bu mavzular o‘rnini mustamlakachilikka qarshi kurash, ozodlik g‘oyalari egalladi.

Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Padarkush” dramasi, Abdurauf Fitratning “Munozara”, “Hind sayyohi”, Abdulla Qodiriyning “Baxtsiz kuyov”, Cho‘lponning “Do‘xtir Muhammadiyor” kabi qator asarlarda o‘lkadagi savodsizlik, ma’rifatga loqaydlikning mudhish oqibatlari haqida so‘z boradi. “Hind ixtilolchilari”, “O‘tkan kunlar”, “Kecha va kunduz” kabi asarlarida erk va ozodlik g‘oyalari keskin va oshkora tarzda badiiy talqin etilgan.

Dunyoga taraqqiy qilgan xalq ilm vositasi ila taraqqiy qiladi.— Mahmudxo‘ja Behbudiy, “Padarkush” dramasidan

Bu ishlarni yo‘q bo‘lmog‘iga o‘qumoq va o‘qutmoqdan boshqa iloj yo‘qdur— Mahmudxo‘ja Behbudiy, “Padarkush” dramasidan

Yangi janrlar va ramziylik

Jadidlar o‘zbek adabiyotiga yangi poetik shakllarni, yangi adabiy janrlarni ham olib kirdilar. O‘zbek adabiyotida o‘sha paytgacha mavjud bo‘lmagan hikoya, drama, roman janrining dastlabki namunalari ham jadidlar tomonidan yaratildi.

Go‘zal yulduz, Yerimizning eng qadrli tug‘g‘ani, / Nega bizdan qochib muncha uzoqlarg‘a tushibsan?— Fitrat, “Mirrix yulduziga” she’ridan

Bizning yerda bo‘lib turg‘an tubanliklar, xo‘rliklar, / So‘yla, yulduz, sening dag‘i quchog‘ingda bo‘lurmi?— Fitrat, “Mirrix yulduziga” she’ridan

Abdurauf Fitrat hayoti

Davlat arbobi, shoir va olim, nosir va dramaturg, ma’rifatparvar Abdurauf Abdurahim o‘g‘li (adabiy taxallusi – Fitrat) 1886-yili Buxoro shahrida tug‘ildi. Mir Arab madrasasida o‘qib yurgan davrida Qrim, Qozon, Boku, Istanbul shaharlaridan keltirilgan gazeta va jurnallar bilan muntazam tanishib bordi.

Manbalarga ko‘ra, u 1909–1913-yillarda Istanbul universitetida tahsil oldi, u yerda yurtdosh va maslakdosh talabalar bilan birgalikda “Buxoro ta’limi” jamiyatini tashkil qildi. Buxoroga qaytgach, maktabda o‘qituvchilik qildi, “Yosh buxoroliklar” milliy-demokratik harakatida, “Chig‘atoy gurungi” adabiy-ma’rifiy tashkilotida faol ishtirok etdi, “Tong” jurnalini chop qilishni boshladi.

1923-yildan keyin Leningrad, Moskva, Toshkent va Samarqand oliy ta’lim muassasalarida ishladi, o‘zbek ziyolilaridan birinchi bo‘lib professor unvonini oldi. 1937-yilda “xalq dushmani” sifatida qamoqqa olinib, 1938-yilda Toshkentda qatl qilindi. 1960-yillarda unga qo‘yilgan ayblar asossiz ekani isbotlanib, o‘limidan so‘ng nomi oqlandi.

Fitrat asarlari

• Hikoyalari: “Qiyomat”, “Zahroning imoni”, “Oq mozor”, “Qiyshiq eshon”, “Zayd va Zaynab”, “Me’roj”.
• Dramatik asarlari: “Hind ixtilolchilari”, “Abulfayzxon”, “Shaytonning Tangriga isyoni”, “Arslon”, “Vose qo‘zg‘oloni”, “To‘lqin”.
• Publitsistik asarlari: “Hindistonda bir farangi ila buxorolik bir mudarrisning munozarasi” (“Munozara”), “Hind sayyohi”.
• Ilmiy asarlari: “Muxtasar islom tarixi” risolasi, “Adabiyot qoidalari” qo‘llanmasi, “O‘zbek adabiyoti namunalari” xrestomatiyasi, “Aruz haqida” risolasi.

Abulfayzxon va tarixiy fon

“Abulfayzxon” dramasida XVIII asr o‘rtalarida Buxoroda ashtarxoniylar sulolasi hukmronligi tugab, hokimiyat mang‘itlar qo‘liga o‘tishi bilan bog‘liq tarixiy voqealar haqida hikoya qilinadi. Drama 1924-yilda chop etilgan.

Fitna natijasida o‘ldirilgan Ubaydullaxonning ukasi Abulfayzxon taxtga o‘tqazilgach, hokimiyatdagi muhim lavozimlar nufuzli amirlar qo‘liga o‘tib qoladi. Markaziy hokimiyat zaiflashadi. Eron hukmdori Nodirshoh 1740-yili Buxoro xonligini bo‘ysundiradi va mang‘itlardan bo‘lgan Muhammad Hakim otaliqni ishonchli vakili qilib tayinlaydi.

Dramatik asar atamalari

Dramatik asar sahnada ijro etish uchun yoziladi; syujeti dialoglar va harakatlar asosida rivojlanadi; obrazlarning ichki kechinmalari ko‘proq solilokviy va monologlar orqali ochib beriladi.

Monolog – dramatik asarda qahramonning boshqa qahramonlarga yoki tomoshabinlarga qaratilgan nutqi. Solilokviy – dramada qahramonning o‘z-o‘ziga qaratilgan nutqi. Solilokviy ko‘pincha qahramon sahnada bir o‘zi bo‘lganda ijro etiladi va boshqa qahramonlar uni eshitmaydi.

Bilimingizni sinang