XotirAIAbulfayzxon fojiasi: Nodir shoh qabuli va xonning o‘limi
Mavzular
Nodir shoh Buxoroni qaytaradi
Qisqacha: Qozi Nizom Buxoro xoni o‘zini shahanshoh ixtiyoriga topshirgani va taxtni unga tortiq qilayotganini aytadi. Nodir shoh Buxoroga taxt olgani kelmaganini, turklar qarindosh ekanini aytib, Buxoro taxtini egasi Abulfayzxonga qaytadan bag‘ishlaydi. O‘lka ishlarini boshqarishni Hakimbiy otaliqqa topshiradi. Shoh to‘rt-besh kun turib, Xivaga boradi.
Men Buxorog‘a taxt olg‘ali kelmadim.— Nodir shoh, Abulfayzxon fojiasi, uchinchi parda
Qozi Nizom va Xo‘ja Kalon
Qisqacha: Hakimbiy Nodir shohga Buxoro ulug‘larini tanitadi: Qozi Nizom — Buxoroning katta qozisi; Xo‘ja Kalon — Juborxo‘ja Kaloni, ma’naviy egalardan, bobolariga Abdullaxon ixlos qilgan, ko‘p yerlar avlodiga vaqf bo‘lgan; Ulfat — xoqonning xo‘jasaroyi va eng ishonchli maslahatchisi. Nodir shoh Buxoro atrofidagi tinchsizlik sababini so‘raydi.
Tinchsizlik sabablari: Hakimbiy tahlili
Qisqacha: Nodir shoh Ibrohim otaliq Buxorodan Samarkentga qochib, Buxoroga yurishlar qilganini so‘raydi. Ulfat “jazosini ko‘rdi” deganda, shoh voqealar sababini tekshirish o‘lka boshliqlariga lozimligini aytadi. Hakimbiy tarixdan izohlaydi: Buxoroda ko‘p el-uymoqlar eskidan beklik usuli bilan boshqarilgan; Amir Temur kuchli markaziy hukumat qurgan, lekin umri urushda o‘tgani uchun elni markaziy idoraga o‘rgatolmagan.
Qisqacha: Amir Temur o‘lgach, el-uymoqlar eski beklik usuliga qaytgan. Dashti qipchoqdan o‘zbaklar bilan mang‘itlar kelgan; Shayboniyxon, Abdullaxon kabi o‘zbek xonlari markaziylikni kuch bilan saqlagan, ular umri ham beklik tarafdorlari bilan urushda o‘tgan. Keyin o‘zbek hukumati kuchsizlanib, el-uymoq boshliqlari o‘lkani kichik bekliklarga ajratishga intilgan; Hakimbiy fikricha, tinchsizlik sababi shu.
“Oq uyli” qo‘shin ro‘yxati
Qisqacha: Nodir shoh o‘lka tinchligini birinchi tilak deb, el boshliqlari va beklar orasidan yog‘iy va yomonlarini ro‘yxat qilib topshirishni buyuradi. U ularni “oq uyli” qo‘shin yasab olib boradi, ular dunyo ko‘rib, zamon bilan tanishib qaytadi. Hakimbiy rozi bo‘ladi, xon ham ro‘yxatni tayyorlashni otaliqqa buyuradi. Shoh Xivaga borib qaytguncha ro‘yxat tayyor bo‘lishi kerak.
Sovg‘a va Rahimga berilgan va’da
Qisqacha: Nodir shoh Buxoroga armug‘on sifatida qiymatli toshlar bilan bezatilgan chopon va oltin qinli, brilliantli qilichni Abulfayzxonga o‘zi kiydiradi; Hakimbiy, Qozi Nizom, Xo‘ja Kalon va Ulfatga ham chopon kiydiriladi. Keyin Hakimbiyni yonida qoldirib, unga Buxoro xonligini o‘g‘lingizga olib beraman, deydi. Rahim to‘qsoba Eron qo‘shini bilan Buxoroga kirgach, Hakimbiy xonni yiqitadi, lekin o‘ldirmaydi, eson-omon shohga yuboradi. Shoh Hakimbiyga yuz ming rupiya berishni buyuradi.
Biroq Abulfayzxonni o‘ldurmaysiz, eson-omon menga yuborarsiz.— Nodir shoh Hakimbiyga, uchinchi parda
To‘rtinchi parda: Qurbongul va xon
Qisqacha: To‘rtinchi parda eski gilam solingan uyda boshlanadi: Abulfayzxon ko‘ylakchan uxlab yotibdi. Uchinchi va to‘rtinchi parda orasida bir yil o‘tgan. Qurbongul yolg‘iz o‘ylaydi: xon akasini o‘ldirib taxtga chiqdi, Karmina begini bola-chaqalari bilan qamab, so‘ng bo‘g‘dirib quduqqa tashlatdi; bugun esa xonni Rahimbiy qamab qo‘ygan. U azon vaqtida xonni uyg‘otadi.
“Tinch” so‘zi va xonning dardi
Qisqacha: Qurbongul Ulfat qochganini, Davlat to‘qsoba bilan Jiyanqulbiy, Xo‘jaqulbiy, Karimbiy, Bahrinbiyni tutib qamashganini aytadi. Xon o‘g‘illari qayerda deb so‘raganda, Qurbongul ular podsho bibi bilan omon-eson ekanini aytadi. Xon “tinch” so‘zini nafrat bilan rad etadi: o‘zi qamoqda, bolalari qamoqda, Ulfat izlanadi, Davlat o‘ldiriladi — yana tinch.
tinch, bolalarim qamoqda – tinch. Ulfatni axtaralar, Davlatni o‘lduralar,— Abulfayzxon Qurbongulga, to‘rtinchi parda
Rahimbiy va Abulfayzxon
Qisqacha: Rahimbiy kirib, xon nima yomonlik qildim, deganda javob beradi: Dunyoda har kim o‘z kuchiga qarab o‘rin tutadi, xon Buxoroni boshqarish kuchini ko‘rsatmadi, buyuk teraklarni o‘zi yiqitdi, ishni ahmoq mug‘ambil Ulfatga topshirdi. Nodir shoh xonni tushirmagan. Rahimbiy Eron qo‘shinini Kattaqo‘rg‘ondagi Ibodullabek fitnasini bosish uchun olib kelgan, deydi.
Rahimbiy rejasi va pul
Qisqacha: Rahimbiy xonni o‘ldirmasligini, xonlik unga kerak emasligini aytadi: Abdumo‘minxonni erta xon ko‘taradi, Abulfayzxon esa shu hafta Eronga, Nodir shoh oldiga boradi. Xon hajga boraman, deb xursand bo‘ladi. Rahimbiy xon pullarini so‘raydi; xon pullari hisobi Ulfatda ekanini aytadi. Keyin Rahimbiy o‘g‘illarini Qurbongul bilan yuborishga rozi bo‘ladi.
Tangridan boshqa kimsam qolmadi. Ko‘rasizmi, hamma janjallar pul uchun ekan.— Abulfayzxon, to‘rtinchi parda
Bolalar bilan ko‘rishuv
Qisqacha: Abdumo‘min to‘ra ukasi bilan keladi; xon ularni quchoqlab o‘padi, onalari bilan bir uyda ekanini so‘raydi. Bolalar yig‘lab, bizni nima qilarlar deganda, xon ularni onalari yoniga jo‘natadi. Ikki g‘ijjak “Bebokcha” kuyini chaladi. Xon odamzodni dunyoning uyalmoq bilmagan hayvonlari deydi va namoz o‘qiy boshlaydi.
dunyoning uyalmoq bilmagan hayvonlari!— Abulfayzxon, insonlar haqida, to‘rtinchi parda
Ulfatning qochish rejasi
Qisqacha: Xon namoz o‘qiyotganda uyning chetidan devor teshilib, qishloqli qiyofasida Ulfat chiqadi. U Rahimbiy uni o‘ldirmoqchi bo‘lgani uchun qochib yurganini, Eron qo‘shinida bo‘lganini aytadi. Nodir shohning o‘lim xabari kelgan: Eron eli yog‘iqib, uni o‘ldirgan; Rahimbiy xonni Eronga yuborish fikridan qaytgan. Ulfat xonni qochirmoqchi.
Eron eli yog‘iqib, uni o‘ldirganlar.— Ulfat, Nodir shohning o‘limi haqida
Xonning o‘limi
Qisqacha: Ulfat xonni qochishga undaydi: Eron qo‘shuni xonni omon olmasa Buxorodan ko‘chmaydi, Rahimbiy katta o‘g‘lingizni xon ko‘taradi. Xon bolalarini o‘ylab, “Qochsam, bolalarimni o‘ldururlar”, deb qochmaydi. Ulfat yolg‘iz teshikka kirib qochadi. Uch jallod kirib, xondan kim kelganini so‘raydi; xon “Ulfat kelgan edi, ketmadim” deydi. Jallodboshi: “O‘g‘lingiz buyurdilar”. Xon pichoqdan o‘ladi.
Oh, nega qochmadim.... Bolalarim... O‘ldim... Ulfat...— Abulfayzxon, so‘nggi so‘zlari, to‘rtinchi parda
Bilimingizni sinang
Nodir shoh Buxoroga kelgach, Buxoro taxtini qaytadan kimga bag‘ishlaydi?
- Abdumo‘minxonga
- Rahim to‘qsobaga
- Hakimbiy otaliqqa
- Abulfayzxonga
To‘g‘ri javob: Abulfayzxonga. Nodir shoh taxt olgani kelmaganini aytib, taxtni uning egasi Abulfayzxonga qaytaradi.
Hakimbiy Nodir shohga Qozi Nizomni qanday tanishtiradi?
- Buxoroning katta qozisi sifatida
- Rahim to‘qsobaning maslahatchisi sifatida
- Xoqonning xo‘jasaroyi sifatida
- Juborxo‘ja Kaloni sifatida
To‘g‘ri javob: Buxoroning katta qozisi sifatida. Hakimbiy Qozi Nizomni Buxoroning katta qozisi deb tanishtiradi.
«Abulfayzxon» fojiasining to‘rtinchi pardasida o‘lim oldidan “Oh, nega qochmadim.... Bolalarim... O‘ldim... Ulfat...” deb kim ingraydi?
- Davlat to‘qsoba
- Jallodboshi
- Abulfayzxon
- Hakimbiy
To‘g‘ri javob: Abulfayzxon. Bu so‘zlar Abulfayzxonning so‘nggi so‘zlaridir.
Xo‘ja Kalonning avlodiga Buxoroning ko‘p yerlari vaqf bo‘lgan. Vaqf so‘zi nimani bildiradi?
- Urush vaqtida ajratilgan yerni
- Xon xazinasiga to‘lanadigan soliqni
- Mol-mulk qilib berilgan yerni
- Elchilarga topshirilgan sovg‘ani
To‘g‘ri javob: Mol-mulk qilib berilgan yerni. Vaqf — mol-mulk qilib berilgan yer ma’nosini bildiradi.
Nodir shohning fikricha, Buxorodagi voqealarning sabablarini izlab topish kimning zimmasidagi vazifa?
- O‘sha o‘lka boshliqlarining
- Shoh va uning vazirlarining
- Qozi va ulamolarning
- Eron qo‘shini sarkardalarining
To‘g‘ri javob: O‘sha o‘lka boshliqlarining. Nodir shoh voqealar sabablarini tekshirish o‘lka boshliqlariga lozim deydi.
Hakimbiy Buxorodagi tinchsizlikning sababi nimada deb hisoblaydi?
- Abdullaxonning markaziylikni kuch bilan saqlashida
- Ibrohim otaliqning Samarkentga qochishida
- Eron qo‘shinining Buxoroga qilgan yurishlarida
- El-uymoq boshliqlarining o‘lkani kichik bekliklarga ajratish tilagida
To‘g‘ri javob: El-uymoq boshliqlarining o‘lkani kichik bekliklarga ajratish tilagida. Hakimbiy sabab sifatida boshliqlarning o‘lkani kichik bekliklarga bo‘lib boshqarish tilagini ko‘rsatadi.
Hakimbiyning aytishicha, Amir Temur qaysi shaharda kuchli markaziy hukumat qurgan?
- Buxoroda
- Kattaqo‘rg‘onda
- Samarqandda
- Xivada
To‘g‘ri javob: Samarqandda. Hakimbiy Amir Temur Samarqandda kuchli markaziy hukumat qurganini aytadi.
Hakimbiy tarixdan izohlab, Dashti qipchoqdan Buxoroga kimlar kelganini aytadi?
- Amir Temurning lashkarlari
- Ibodullabek bilan Davlat to‘qsoba
- Eron qo‘shinlari bilan turklar
- O‘zbaklar bilan mang‘itlar
To‘g‘ri javob: O‘zbaklar bilan mang‘itlar. Dashti qipchoqdan o‘zbaklar bilan mang‘itlar kelgan.
Faqat o‘qish yetarli emas
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash