XotirAI logotipiXotirAI
📖 10-sinf · Adabiyot · 267–276-b.

Fitrat “Abulfayzxon”: beshinchi parda va Siyovush xayoli

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Ulfat xonning muhrini oladi

Qisqacha: Jallodboshi yiqilgach, Ulfat ikkinchi jallodga hujum qiladi va u qichqirib qochadi. Ulfat xonning o‘lugi ustiga kelib, yo‘lda kerak bo‘ladi deb uning muhrini oladi. Keyin teshikka yugurib, yo‘qoladi. Qolgan jallod bilan besh kishi qilichlar chekib kirib, teshikdan keldi deb ko‘rsatadi; ular Ulfatni izlab ketadi va parda tushadi.

Parda tushar.

Zindon va salomxona

Sahnaning to‘rinda qorong‘u bir zindon (Chil duxtaron zindoni). Ulfat xo‘jasaroy, Davlat to‘qsoba bilan yana ikki-uch bekning o‘luklari osilg‘an, o‘tquzub bo‘g‘durilg‘an, qong‘a bo‘yalib yotg‘an bir holda turadir.

Rahimbiy ketgach, manzara o‘zgarib, sahnaning beri yoninda Buxoro arkining Salomliq ayvoni ko‘rinadir.

Yo‘limizning ozi qoldi. Manzilga erisha yozdiq. Abulfayzxon ketdi.— Rahimbiy, “Abulfayzxon”, beshinchi parda

Yo‘ldosh qalandar va fatvo

Qisqacha: Mir Vafo Yo‘ldosh qalandarni Rahimbiyga boshqa yo‘l bilan olib keladi. Yo‘ldosh odamlar Rahimbiyning xon bo‘lishi haqida gapirayotganini aytadi: xalq rozi, lekin beklar Chingiz avlodi bo‘lmagan kishi xon bo‘la olmaydi deb ko‘nmayapti. Mir Vafo bunga mullolardan fatvo olishni maslahat beradi, Rahimbiy rozi bo‘ladi. Yo‘ldosh yana Eron qo‘noqlari Buxoroni mang‘itlardan tozalash kerak deb gapirayotganini xabar qiladi.

Ibrohimbiy va Rahimbiy

Qisqacha: Donyolbiy Ibrohim kenagasni bog‘langan, ko‘zi ko‘rmas holda olib keladi. Ibrohimbiy Abulfayzxon elga yomonlik qilib, yurtni talagani uchun unga qarshi urushganini aytadi. Rahimbiyning ishlarini esa o‘zi uchun qilayotganini, Abdumo‘min o‘n besh yashar bola ekanini eslatadi. Agar u o‘rnida bo‘lsa, qurultoy chaqirib, yangi xon va otalikni el boshliqlari bilan belgilar edi.
Biroq shuni bilib qo‘yingizkim, bu taxt sizning bolalaringizg‘a yuqmag‘usidir.— Ibrohimbiy, Rahimbiyga

Oxund, Qozi Nizom va Ibrohimbiyning g‘azabi

Qisqacha: Rahimbiy Oxund va Qozi Nizomdan o‘lganlar uchun va Chingiz avlodi bo‘lmagan kishi xon bo‘lishi haqida shariat hukmini so‘raydi. Oxund bu haqda shariatda hech narsa yo‘qligini aytadi, Qozi Nizom fatvo berishga va'da qiladi. Ibrohimbiy ularning ikkiyuzlamachiligini fosh etadi: Abulfayzxon oyoqlarini o‘pgan Qozi Nizom endi uning o‘limiga fatvo beradi. Qurultoy chaqirishni talab qiladi.

Eron sardorlari va yolg‘on

Qisqacha: Rahimbiy Eron sardorlari Husaynxon va Ahmadxonni chaqirib, ularga yigirma ming tangadan pul berib, yurtlariga qaytishni taklif qiladi. Husaynxon ularga Abulfayzxonni omon-eson Eronga eltish topshirilganini aytadi. Rahimbiy xon bugun ertalab o‘zini pichoqlab o‘ldirdi deb aytadi. Ahmadxon xonni kim o‘ldirganini bilmay, qo‘shin bilan kengashib javob berishini aytadi.

Abdumo‘minxonning zaharlanishi

Qisqacha: Rahimbiy Mir Vafoni O‘rdaga yuborib, Abdumo‘minxonni chaqirtiradi. Bu qo‘g‘irchoqni yo‘q etish kerak deb, sharbat shishasiga shishachadagi narsani quyadi. Abdumo‘minxon taxtga chiqib, sharbatni ichadi, so‘ng yonayotganini aytib yalinadi. Taxtdan yumalab tushgach, boshini ko‘tarib “Meni ham o‘ldurdingmi?!” deydi va jon beradi. Rahimbiy vijdon azobiga uchragan kabi devorga tayanib qotib qoladi.
Bek bobo, meni chaqirdingizmi?— Abdumo‘minxon, Rahimbiyga

Siyovush xayoli

Qisqacha: Abdumo‘min o‘lgach, ko‘k gumburlab, shamlar o‘chadi va yigirma yashar eronli aftli Xayol chiqadi. U kafan kiygan, bo‘yni to‘g‘risidan kesilgan. Xayol forscha nazm o‘qiydi, zulmni va taxtni la’natlaydi. Rahimbiy kimligini so‘raganda, Xayol o‘zini Siyovush deb tanishtiradi va Rahimbiy ketidan yuradi.
Ey qora kuch, qurub ketgur taxt!— Xayol (Siyovush), “Abulfayzxon”
Xisravlar (shohlar) adolatining surati shundaydir, / G‘araz olamida zulm dindir.— Xayolning forscha nazmi (o‘zbekcha tarjima)

“Shohnoma”ga ko‘ra, Eron shohi Kaykovusning o‘g‘li Siyovush o‘gay onasining nayranglaridan qochib Turonga keladi. Siyovushning farzandi Kayxusrav otasi uchun bobosi Afrosiyobdan o‘ch olib, uni o‘ldiradi.

Bilimingizni sinang

Fitratning «Abulfayzxon» fojiasida jallodboshi yiqilgach, Ulfat kimga hujum qiladi?
  1. Mir Vafoga
  2. Eron sardoriga
  3. Rahimbiyning navkariga
  4. Ikkinchi jallodga

To‘g‘ri javob: Ikkinchi jallodga. Jallodboshi yiqilgach, Ulfat ikkinchi jallodga hujum qiladi.

Ulfat Abulfayzxonning o‘ligi ustiga kelib, nimani olib teshikka yugurib yo‘qoladi?
  1. Xonning kamarini
  2. Xonning qilichini
  3. Xonning uzugini
  4. Xonning muhrini

To‘g‘ri javob: Xonning muhrini. Ulfat xonning kissasidan muhrini olib, teshikka yugurib yo‘qoladi.

Salomxona deb ham ataluvchi Salomliq ayvoni qanday vazifani bajaradi?
  1. Xon elchilarni mehmon qiladigan joy
  2. Xon jallodlarni jazolaydigan joy
  3. Xon arzchilarni qabul qiladigan joy
  4. Qozilar hukm chiqaradigan joy

To‘g‘ri javob: Xon arzchilarni qabul qiladigan joy. Salomliq ayvoni (salomxona) — xon arzchilarni qabul qiladigan joy.

Yo‘ldosh qalandar Rahimbiyga xalq va beklarning uning xon bo‘lishiga munosabati haqida nimani xabar qiladi?
  1. Xalq ham, beklar ham Abdumo‘minxonni xon deb bilmoqda
  2. Xalq ko‘nmayapti, beklar esa uni qo‘llab-quvvatlayapti
  3. Xalq ham, beklar ham xonlikni Rahimbiyga berishga rozi
  4. Xalq rozi, lekin beklar va el boshliqlari ko‘nmayapti

To‘g‘ri javob: Xalq rozi, lekin beklar va el boshliqlari ko‘nmayapti. Odamlar rozi, ammo beklar va el boshliqlari ko‘nmaydi.

Donyolbiy Ibrohim kenagasni Rahimbiy oldiga qanday holatda olib keladi?
  1. Ot ustida, qilichsiz holda
  2. Qo‘llari bog‘langan, ko‘zi ko‘rmaydigan holda
  3. Zanjirband, jarohatlangan holda
  4. Kafan kiygan, jon talvasasida

To‘g‘ri javob: Qo‘llari bog‘langan, ko‘zi ko‘rmaydigan holda. Ibrohim kenagas qo‘llari bog‘langan, ko‘zi ko‘rmas holda keltiriladi.

Ibrohimbiy Rahimbiyning ishlari haqida qanday fikr bildiradi?
  1. Bu ishlarni Eron sardorlari uchun qilayotgan emish
  2. Bu ishlarni Abdumo‘min uchun qilayotgan emish
  3. Bu ishlarni xalq uchun qilayotgan emish
  4. Bu ishlarni o‘zi uchun qilayotgan emish

To‘g‘ri javob: Bu ishlarni o‘zi uchun qilayotgan emish. Ibrohimbiy Rahimbiyga bu ishlarni o‘zi uchun qilayotganini aytadi.

Ibrohimbiy Abulfayzxonni tushirgach, o‘zi Rahimbiyning o‘rnida bo‘lganida nima qilgan bo‘lar edi?
  1. Eron qo‘shinini chaqirgan bo‘lar edi
  2. Fatvo olish uchun mullolarni yig‘gan bo‘lar edi
  3. O‘zini xon deb e’lon qilgan bo‘lar edi
  4. Qurultoy chaqirgan bo‘lar edi

To‘g‘ri javob: Qurultoy chaqirgan bo‘lar edi. Ibrohimbiy qurultoy chaqirib, yangi xon va otalikni belgilashni aytadi.

“Biroq shuni bilib qo‘yingizkim, bu taxt sizning bolalaringizg‘a yuqmag‘usidir.” — bu bashoratni kim kimga aytadi?
  1. Oxund Qozi Nizomga
  2. Mir Vafo Rahimbiyga
  3. Husaynxon Ahmadxonga
  4. Ibrohimbiy Rahimbiyga

To‘g‘ri javob: Ibrohimbiy Rahimbiyga. Ibrohimbiy Rahimbiyga taxt uning bolalariga yuqmasligini aytadi.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiAbulfayzxon fojiasi: Nodir shoh qabuli va xonning o‘limiKeyingi →XX asr jahon adabiyoti, modernizm va Remark