XX asr jahon adabiyoti, modernizm va Remark

Mavzular

Fitrat va Shekspir uslubi

Akademik Mamajon Rahmonov shunday yozadi: “Asarda tarixiy voqealarning haqqoniy tasvirlanishi, syujet va obrazlarning puxta ishlanishi, ro‘y beradigan hodisalar va qahramonlarni harakatga keltiruvchi vositalardan o‘rinli foydalanish jihatidan Fitratning Shekspir ijodi va uslubiyatiga ergashgani sezilib turadi”.

• “Abulfayzxon” spektaklidan lavha: Abulfayzxon rolida Erkin Komilov

XX asr: qarama-qarshilik davri

XX asr inson tafakkurini tubdan o‘zgartira olgan voqealarga boy bo‘ldi. Bu davrda bir-biriga qarama-qarshi ikki xil holatni kuzatish mumkin. Bir tarafdan, millionlab odamlarning yostig‘ini quritgan Birinchi va Ikkinchi jahon urushi, jamiyat hayotini falokatga olib kelgan inqiloblar, inson qadri va huquqlarini poymol qilgan totalitar tuzumning avj olishi, qurollanish poygasi, texnogen falokatlar, ikkinchi tarafdan, ilm-fan va texnikaning tez surʼatlarda rivojlanib borishi, insonning koinotga chiqishi kabi olamshumul o‘zgarishlar oqibatida yuzaga kelgan ziddiyatlar XX asr adabiyoti va sanʼatida ham o‘z aksini topdi.

Modernizm ta’rifi

Yangicha tafakkur va dunyoqarashga ega ijod ahli hayotni badiiy idrok qilishning o‘ziga xos yo‘llarini kashf qildilar. Ijodiy izlanishlar natijasida adabiyot va sanʼatda turli xil oqimlarni birlashtirgan yangi yo‘nalish – modernizm paydo bo‘ldi.

Modernizm (fransuzcha “modern” – “yangi, zamonaviy” so‘zidan) yo‘nalishida hayot haqiqatiga rioya qilish muhim hisoblanmaydi. Modern yozuvchilar adabiyotga yangi shakllar olib kirishga harakat qildilar. Ularning maqsadi – o‘z muammolari bilan yolg‘iz qolgan inson ruhiy kechinmalarini ochib berishning yangi yo‘llarini kashf qilish edi.

Modernizm xususiyatlari va namunalari

Modernizmda so‘z sanʼatining asrlar davomida shakllangan anʼanaviy qonuniyatlari inkor qilindi, ispan faylasufi Xose Ortega-i-Gasset taʼbiri bilan aytganda, “eskini to‘la-to‘kis rad qilish” asosida yangicha adabiyot yaratishga harakat qilindi. (Misol: Vladimir Mayakovskiy she’ri; Federiko Garsia Lorka she’ri.)

Modern asarlarda tarbiyaviy xulosalar berilmaydi, har bir o‘quvchi asar mazmunidan idroki va tafakkur darajasiga tayanib mustaqil xulosalar chiqaradi.

• Niderlandiyalik rassom Edvard Munkning “Qichqiriq” asari (1893) – tasviriy sanʼatda modernizmning yorqin namunasi

Realizm, qarshilik va antiutopiya

Romen Rollan, Jon Golsuorsi, Frensis Skott Fitsjerald, Ernest Heminguey singari adiblar XIX asr realizmi klassiklari yutuqlarini davom ettirish bilan birga o‘ziga xos, yangi yondashuvlarni ham olib kirdilar. Ernest Heminguey asarlarida majozga yo‘g‘rilgan o‘tkir realizm kuzatilsa, rossiyalik ijodkor Mixail Bulgakov ijodida fantastikaga qorishiq satirani, norvegiyalik yozuvchi Knut Hamsun asarlarida esa kuchli psixologizmni kuzatish mumkin.

Birinchi jahon urushi dahshatlariga guvoh bo‘lgan va urushdan keyingi hayotga moslasha olmagan “boy berilgan avlod” mavzusi Erix Mariya Remark, Ernest Heminguey, Anri Barbyus, Frensis Skott Fitsjerald kabi ijodkorlar asarlarida yetakchilik qildi.

XX asrning 30-yillaridagi fashizm harakatlari natijasida mustamlaka mamlakatlar hududlarida qarshilik adabiyoti yuzaga keldi. Totalitar jamiyatlarning kuchayishi antiutopiya yoki distopiya deb atalgan yangi janrning paydo bo‘lishiga olib keldi: Yevgeniy Zamyatin (“Biz”), Oldos Xaksli (“Ajib yangi dunyo”), Jorj Oruell (“1984”).

Remark hayoti

Nemis yozuvchisi, “boy berilgan avlod”ning taniqli vakillaridan biri Erix Mariya Remark (asl ismi – Erix Paul Remark) 1898-yili Germaniyaning Osnabruk shahrida kitob muqovachisi oilasida tug‘ildi. 1916-yilda hali talaba bo‘lgan Remark harbiy xizmatga chaqirildi va g‘arbiy frontga yuborildi. Frontda yaralanib, uzoq vaqt gospitalda davolanishga majbur bo‘ldi.

1930-yillarda Germaniyada Gitler boshchiligidagi natsistlar partiyasi hokimiyatga kelgach, Remarkning asarlari yoqib yuborildi, o‘zi esa Germaniya fuqaroligidan mahrum qilindi. Remark Shveytsariyaga, so‘ngra AQSHga ko‘chib o‘tdi. Erix Mariya Remark 1970-yilda Shveytsariyada vafot etdi.

Remarkning asarlari

• “Orzular xonasi” (1920), “Ufqdagi stansiya” (1927), “G‘arbiy frontda o‘zgarish yo‘q” (1929), “Qaytish” (1931), “Uch og‘ayni” (1936), “Qo‘shningni yaxshi ko‘r” (1939), “Zafar darvozasi” (1945) romanlari
• “Dushman” (1931) hikoyalar to‘plami
• “Inok J. Jonsning qaytishi” (1953), “So‘nggi bekat” (1953) pyesalari
• “So‘nggi akt” (1955) kinossenariysi

“G‘arbiy frontda o‘zgarish yo‘q” romani 1929-yilda chop etilgan. Asar Birinchi jahon urushi dahshatlari va urushning inson psixologiyasiga ta’siri haqida hikoya qiladi.

“G‘arbiy frontda o‘zgarish yo‘q” romani

Remark Birinchi jahon urushidan 1918-yilda uyiga qaytdi. Endi u o‘zi orzu qilgandek pianinochi bo‘la olmasdi – urushda olgan jarohatlari bunga imkon bermas edi. Urushda bo‘lgan paytida u onasidan ham ayrilgan edi.

Bu kitob aybnoma ham, afvnoma ham emas. Bu shunchaki urush dastidan juvonmarg bo‘lgan avlod haqidagi— Remark, “G‘arbiy frontda o‘zgarish yo‘q” romani muqaddimasidan

Bilimingizni sinang