Go‘ro‘g‘li dostoni yakuni; Mahmud Koshg‘ariy «Devon»i

Mavzular

Rayhon arab obrazi

Doston voqealari rivojida Rayhon arab obrazining ham o‘ziga xos o‘rni bor. U Shirvon yurtining podshosi bo‘lib, Iroq va Arabiston mamlakatlari unga qarar edi. Rayhon arab – Rustam kelbatli, pahlavon, qo‘rqmas va jasur, o‘ziga ishongan podshoh. Uning mingan oti chin tulpor bo‘lib, uni quvib yetib bo‘lmas edi.

Ostingda o‘ynaydi chin tulpor oting, / Rustamga o‘xshaydi shon-u shavkating, / Qayerda, mehmonjon, sening elating, / Ajdaho nishonim, qaydin bo‘larsan?— Go‘ro‘g‘lining Rayhon arabga qaratib aytgan so‘rovi («Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi»)

Xoljuvon va Zaydinoy voqeasi

Rayhon arab Xoljuvonga yetisha olmasa-da, har yili Ahmadbekning yo‘qligini poylab, pana yerlardan turib uni ko‘rib ketar, ko‘rmasa kasal bo‘lib qolar edi.

Go‘ro‘g‘li nomi va G‘irot

«Go‘ro‘g‘li» nomining talqinlarida turli yondashuvlar mavjud. Jumladan, uning «go‘r» – qabrda tug‘ilishi motivini asoslaydigan qarashlar ham ustuvorlik kasb etgan. Ayni paytda, uning «ko‘r otaning farzandi» ekanligiga urg‘u beradigan yo‘nalish ham mavjud. Jumladan, Po‘lkan shoir variantida mana shu ikkala qarashning ham ta’siri ochiq seziladi.

Nomning o‘zak qismi ko‘plab talqinlarga imkon beradi. Zero, «go‘r» va «ko‘r»dan tashqari «kur» o‘zagi ham mana shunday rang-barangliklardan birini tashkil etadi. Uning ma’nosi alp, botir, mard deganidir.

Xalq dostonlarida qahramon har doim o‘z oti bilan birgalikda namoyon bo‘ladi. Esingizda bo‘lsa, Alpomishning ham oti bor edi. U Boychibor nomi bilan mashhur bo‘lgan. Xuddi shuningdek, bu yerdagi G‘irot ham mana shunday jangovar otlar timsolidir.

Qoraxoniylar va Mahmud tug‘ilishi

XI asrga kelib turkiy xalqlar madaniyati, adabiyoti va san’ati rivojlanishining yangi pallasi boshlanadi. 992-yilda qoraxoniylar Buxoro va Samarqand kabi poytaxt shaharlarni egallaydi. Ammo ular bu shaharlarni o‘zlariga poytaxt qilmadi. Qoraxoniylarning poytaxt shaharlari Isfijob (Sayram), O‘tror, Shosh, Bolasog‘un, Xo‘tan bo‘lib, ularning davlati Markaziy Tiyonshon, Yettisuv, Chu va Talas vodiylarini o‘z ichiga olgan edi.

Mahmud Koshg‘ariy Bolasog‘un shahrida dunyoga keladi. Uning to‘liq ismi Mahmud ibn Husayn ibn Muhammaddir.

«Barsg‘an – Afrosiyob o‘g‘lining nomi. Barsg‘an shahrini bino qilgan shudir. Mahmudning otasi shu shahardan», – deb yozadi «Devon» muallifi.

Mahmud Koshg‘ariy ilmi

Mahmudning ilk ustozlaridan biri qashqarlik Husayn xalifadir. So‘ng u Buxoro, Samarqand, Marv, Nishopur, Bag‘doddagi maktab va madrasalarda ilmini oshirgan.

Mahmud Koshg‘ariy umri davomida qilgan mashaqqatli mehnati evaziga qomuschi olim va tolmas sayyoh bo‘lib tanildi. U turkiy til grammatikasini ishlab chiqqan, turkcha-arabcha lug‘atning ilk namunasini yaratgan birinchi tilshunos olimdir.

«Devon» sahifalari orqali tanishish ko‘z oldimizda Mahmud Koshg‘ariyni geograf, botanik, zoolog, biolog, etnograf, tilshunos, folklorshunos, adabiyotshunos, tarixchi olim sifatida namoyon qiladi. Shuning uchun ham uni qomusiy olim deb ataymiz.

Devonu lug‘ot at-turk yozilishi

«Devonu lug‘ot at-turk» asari 1072-yilda yozila boshlagan. Ammo unga kirgan materiallar 15–20 yillar davomida to‘plangan.

Kitobga «Devonu lug‘ot at-turk» («Turkiy tillar lug‘atlari») deb nom berilgan. U Abulqosim Abdulloh binni Muhammad al-Muqtadoga bag‘ishlangan.

Bu asarda olim turkiy tildagi so‘zlar ma’nosini arab tilida izohlab beradi. Misol sifatida esa xalq tilida mavjud namunalarga murojaat etadi.

Devondagi parchalar va mavzular

«Devonu lug‘ot at-turk» XI asrda yozilgan bo‘lsa-da, unda jamlangan badiiy parchalar turkiy xalqlar adabiyotining ancha qadimgi davrlarida vujudga kelgan. Ular xalq og‘zaki ijodining juda qadimiy namunalaridir.

Ularning bir qismi bevosita tarixiy mavzularga bag‘ishlangan. Alp Er To‘nga marsiyasi, «Oltin qon» rivoyati, Yabog‘u (yobg‘u)lar, tangutlar bilan bo‘lgan janglar haqidagi parchalar, shuningdek, ayrim shaxs va joylar bilan bog‘liq afsonalar shular jumlasidan.

«Devon»ga kirgan adabiy shakllarning asosiy qismini to‘rtliklar tashkil qiladi. Mahmud Koshg‘ariy ularni, asosan, qo‘shug‘ yoki she’r deb nomlagan.

• Qo‘shug‘ – she’r, qasida, qo‘shiq.

Lirik va mavsum qo‘shiqlari

«Erdi ashin taturg‘an» she’rida esa marhumning boshqa kishilar bilan munosabatlarida namoyon bo‘ladigan xislatlariga urg‘u beriladi. Bu yerda marhumning ochiqqo‘l, mehmondo‘st va qo‘rqmas, dovyurak, shijoatli ekani alohida ta’kidlanmoqda.

Lirik qo‘shiqlarning bir qismi bevosita kishilarni qurshagan olam haqida. Ularda turkiylarning doimiy yo‘ldoshi – otlar ham alohida mavqe tutadi.

Qo‘shiq atamasi ham ilk marta Mahmud Koshg‘ariy tomonidan qayd etilgan. Muallif unga she’r, qasida deb izoh bergan.

Munozara va Qish bilan Bahor

Munozara o‘ziga xos adabiy janr bo‘lib, u asar qahramonlarining o‘zaro tortishuvi, bahsi asosiga quriladi. Munozaradagi ishtirokchilar, asosan, ramziy (kinoyaviy) xususiyatga ega bo‘ladi.

Yusuf Amiriyning «Bang va Chog‘ir», Yaqiniyning «O‘q va Yoy», shuningdek, Nishotiyning «Boz va Bulbul», «Gul va Daf», «Binafsha va Chang» munozaralari bu janrning o‘zbek adabiyotidagi go‘zal namunalaridir. «Qish va Bahor» munozarasi bu janrning eng qadimgi namunasi sifatida alohida ahamiyatga ega.

Adabiyotshunoslikda bu hodisaning nomi jonlantirish deyiladi. Mahmud Koshg‘ariy keltirgan «Qish va Bahor» munozarasida ana shu tasvir vositasi asosiy o‘rin tutadi.

Qish bahor bilan to‘qnashdi. / Bir-birlariga yomon ko‘z bilan qarashdi.— «Qish va Bahor» munozarasi, «Devonu lug‘ot at-turk»

Devon she’riyatining shakli va vazni

Mahmud Koshg‘ariy «Devon»idagi she’riy parchalarning asosiy qismi xalq og‘zaki ijodi mahsulidir. To‘rtliklar, asosan, a-a-a-b shaklidagi qofiyadoshlikka ega. Ular orasida a-b-a-b ko‘rinishidagi qofiyalar ham uchraydi. To‘rtliklarning hamma misrasi o‘zaro qofiyadosh bo‘lgan a-a-a-a namunalar ham mavjud.

Murabba’ shakli a-a-a-b ham asarda keng qo‘llangan. «Alp Er To‘nga marsiyasi», «Qish bilan Bahor» munozarasi shu shakldadir. «Devon»dagi she’riy parchalar, asosan, barmoq vaznida. Ayrim namunalar aruzning ba’zi ko‘rinishlariga muvofiq keladi.

«Devon»dagi xalq qo‘shiqlarining tasvir usullari nihoyatda xilma-xildir. O‘xshatish, sifatlash, qarshilantirish, jonlantirish va qiyoslar ularda tez-tez ko‘zga tashlanadi.

Alp Er To‘nga marsiyasi bandlari

Alp Er To‘nga – Afrosiyob o‘ldimi? / Esiz, dunyo (undan ayrilib) qoldimi? / Falak (zamon) o‘chini oldimi? / Endi yurak yirtilur.— «Alp Er To‘nga marsiyasi» birinchi bandi (hozirgi shaklda)

Beklar otlarni charchatishdi, / G‘am beklarni ozdirdi. / Yuzlari za’faron surgandek / Sarg‘ayib ketdi.— «Alp Er To‘nga marsiyasi» bandi (hozirgi shaklda)

Bilimingizni sinang