XotirAIQutadg‘u bilig: Kuntug‘di, Oyto‘ldi va O‘zg‘urmish
Mavzular
Kuntug‘di elig tavsifi
Qisqacha: «Qutadg‘u bilig» parchasining «So‘z boshi»da Kuntug‘di elig tasvirlanadi. U jahondagi dono bek boshliq edi va uning beklik davrida olam yasharib ketdi. Qilmishlari to‘g‘ri, fe’l-u raftori rost, tili chin, ko‘zi va ko‘ngli boy edi. U bilimli, zakovatli, hushyor bek bo‘lib, yomonlarga olov, yovga ofat edi. Bahodir va g‘ururli bo‘lgan, fe’l-raftori uni kundan kunga yuksaltirgan. El va zamona ishlarini o‘zi bajo keltirib, tuzgan va sara kishilarni istagan.
Jahonda bilag‘on, dono bek boshliq bo‘lgan edi, / U(ning) beglig(i) davrida olam yasharib ketdi.— Kuntug‘di elig tavsifi («Qutadg‘u bilig», o‘zbekcha tabdil)
Oyto‘ldining eligga kelishi
Qisqacha: Oyto‘ldi eligning dargohiga kirib, cho‘k tushib ta’zim bilan ko‘rinadi. Eligning ko‘zi ravshanlashib, ko‘ngli yozilgan. Elig undan kimligini va qayerdan kelayotganini so‘raydi. Oyto‘ldi uzoq yo‘l yurib, ahd qilib kelganini va orzu-umidlari qonib, tilakka yetganini aytadi. Elig bu so‘zlarni eshitib sevinadi va tilagidagicha sanalgan kishini topadi.
Oyto‘ldining g‘alati xatti-harakatlari
Qisqacha: Elig bir kuni yolg‘iz o‘ltirib Oyto‘ldini chorlaydi. Oyto‘ldi kirib tik turadi, elig unga o‘tirishni buyuradi. Oyto‘ldi to‘p qo‘yib, ustiga o‘tiradi. Elig turli bilimlar sohasidan savol beradi, Oyto‘ldi javob qaytaradi. Elig quvonganda Oyto‘ldi ko‘zlarini yumib oladi, elig to‘xtasa u ham ko‘zini yumadi. Elig yana so‘ray boshlaganda Oyto‘ldi yuzini tumurib oladi, so‘ng tezlikda yuzini o‘giradi.
Eligning g‘azabi va nasihati
Qisqacha: Oyto‘ldining xatti-harakatidan eligning qahri keladi, yuzidan g‘azab yog‘adi. U shoshqaloqlik kishiga yaramasligini aytadi. Kuntug‘di Oyto‘ldiga iltifot qilgani, joy bergani, ammo u meni oyoq osti qilgani haqida gapiradi. Elig yana otang yoki onang senga «o‘zingni begingga teng qilma» demaganmidi, deb so‘raydi.
Otang yoki onang senga aytmagan edimi, / Ey o‘g‘lim, o‘zingni begingga teng qilma, (deb).— Kuntug‘dining so‘zi («Qutadg‘u bilig»)
Oyto‘ldi izohi: davlat
Qisqacha: Oyto‘ldi kulib, eligning savollarini tushunganini aytadi. U o‘zining xatti-harakatlari uning odati bo‘lganini va o‘zi davlat ekanini ko‘rsatadi. Menga o‘rin yo‘q, deb avvaliga o‘ltirmagan. Yerga to‘p qo‘yishi uning siri bor: davlat ham to‘p kabi o‘rinsiz kezadi. Iltifot bilan boqqanda ko‘zini yumgani – davlat ko‘r kishi kabi, kim unga ilashib qolsa, qattiq yopishadi. Yuzini yashirgani – qilmishlari jafo, menga ishonma, degani. Oqar suv, ravon til, baxt-davlat bir yerda turmaydi, baxt-davlat ishonchsiz va bevafodir. Elig tushunib, uzr so‘ragan Oyto‘ldini xalos qiladi.
Oyto‘ldi nomi: Oy timsoli
Qisqacha: Elig Oyto‘ldi deb atalishining sababini so‘raydi. Oyto‘ldi uni dono kishi oyga nisbat berib atagani deydi. Oy tug‘ilganda juda kichik bo‘ladi, kundan kunga ulg‘ayadi, to‘lin bo‘lsa olamni yoritadi va jahon xalqi undan ro‘shnolik topadi. Eng balandga ko‘tarilgach yemirila boradi, yorug‘ligi kamayib yo‘q bo‘ladi, qayta tug‘ilgan kechasidan oz-ozdan to‘lishadi. Oyto‘ldi o‘zi ham shunday: goho paydo bo‘ladi, goho mahv bo‘ladi.
Mening o‘zim ham shu (oy) sifatlidirman, / Goho paydo bo‘laman, goho mahv bo‘laman.— Oyto‘ldining so‘zi («Qutadg‘u bilig»)
Kumush kursi, pichoq, shakar va urog‘un
Qisqacha: Elig bir kuni yolg‘iz o‘tirib, uyini xoli qiladi va Oyto‘ldini chaqiradi. Oyto‘ldi kirib, qo‘l qovushtirib turadi. Elig ishora bilan uni o‘tirishga chaqiradi. Oyto‘ldi ehtiyot bilan o‘tirib, ko‘zini yerga tikadi. Elig qosh-qovog‘ini solgan, yuzini burishtirgan edi. U kumush kursi ustida o‘tirgan, kursining oyog‘i uch ayrilik edi. Qo‘lida ulkan pichoq tutgan, so‘l tomonida urog‘un (dori), o‘ng tomonida shakar (sharbat) turardi. Oyto‘ldi uch narsaning ma’nosini so‘raydi: kumush kursi, pichoq, shakar bilan urog‘un.
Uch oyoqli kursi – adolat belgisi
Qisqacha: Kuntug‘di kursining oyog‘i uchtaligini aytadi. Barcha uch oyoqli narsa siljimas bo‘ladi, uchala poya barobar, qimirlamaydi. Agar uchalasidan bittasi og‘sa, qolgan ikkitasi ham siljiydi va kursi yiqiladi. To‘rt poyali bo‘lsa, biri egri chiqadi. To‘g‘ri narsaning butun borlig‘i chiroyli, egrilarning urug‘i yomon bo‘ladi. Kuntug‘di o‘z qiliqlari og‘mas va to‘g‘ri ekanini aytadi.
Mening qiliqlarimni ko‘rgin, u og‘mas, to‘g‘ridir, / Xoh to‘g‘ri, xoh egri bo‘lsin, hukm chiqarish paytida.— Kuntug‘dining so‘zi («Qutadg‘u bilig»)
Pichoq, shakar va urog‘un izohi
Qisqacha: Kuntug‘di ishni adolat yuzasidan hal qiladi va beg yoki qulni farqlamaydi. Qo‘lidagi xanjar-pichoq qirquvchi va kesuvchi narsadir: u pichoqdek kesadi, da’vo-tuhmat qiluvchi kishi ishini cho‘zib o‘tirmaydi. Shakarni zulm o‘tgan va dargohiga kelib haq-adolat topgan kishi yeydi, u shod bo‘lib ketadi. Urog‘unni zo‘ravon-zolim va to‘g‘rilikdan qochadigan kishilar ichadi. O‘g‘li, yaqini yoki yiroq kishi bo‘lsin, adolatda hammasi unga birdek.
Kuntug‘di nomi: Kun timsoli
Qisqacha: Oyto‘ldi eligning oti nega Kuntug‘di ekanini so‘raydi. Elig dono uning qiliqlarini ko‘rib, majoziy qilib shu otni qo‘yganini aytadi. Birinchidan, kun kamaymaydi, faqat to‘lin bo‘lib turadi, yorug‘ligi birdek. Uning qiliqlari ham to‘g‘rilik bilan yetilib, kamaymagan. Ikkinchidan, kun chiqsa olam yorug‘ bo‘ladi, nuri hammaga yetadi. Uchinchidan, kun yerga issiqlik beradi, undan tuman ming turli gul ochiladi. Uning adolati qaysi elga yetsa, el yashnaydi. Kun yaxshi yoki yomon demaydi, barchaga birdek nur sochadi.
O‘zg‘urmishning eligga javobi va to‘rt hojat
Qisqacha: O‘zg‘urmish eligga duogo‘y bo‘lib maktub yozadi va salomini yetkazishni aytadi. U eligning maktubini o‘qib, ko‘zi ravshan bo‘lgani va elig ko‘p ezgu va’dalar qilganini yozadi. O‘zi Xudoga sig‘ingan, unga bag‘ishlangan, tomog‘iga va ustiga kerakli narsalar yetadi, ortig‘i yuk. Elig dunyo bergan bo‘lsa, menga bermaydimi, deydi. O‘zg‘urmish eligdan to‘rt hojat so‘raydi: nuqsonsiz tiriklik, qariliksiz yigitlik, dard-u kasalsiz eson yurish va boyitish, kambag‘al qilmaslik.
O‘zim uchun nuqsonsiz tiriklik so‘rayman, / Qariliksiz yigitlik istayman.— O‘zg‘urmish («Qutadg‘u bilig»)
O‘zg‘urmish: o‘lim va manfaat haqida pand
Qisqacha: O‘zg‘urmish javob berib, o‘git va nasihat unga nega kerakligini aytadi: bu davron o‘giti elig uchun kifoya. Sendan oldin olamni tutganlar qayerga ketdi, senga ham u tomon borish vaqti yaqin. Beglik navbati senga tegdi, hozirlik ko‘rib yur. Ular foyda bergan ishlarni bugun sen ham qil, ular o‘lar paytida afsuslangan ishlardan uzoq tur. Otang-onangni o‘lim qo‘ymadi, seni ham qo‘ymaydi. Elingda birorta kishi kechasi och qolsa, Xudo uni sendan so‘raydi. Manfaat keltiruvchi kishi kishilar boshidir.
Bilimingizni sinang
«Qutadg‘u bilig» parchasining «So‘z boshi»da Kuntug‘di elig qanday bek sifatida tasvirlanadi?
- Faqat qarindoshlariga tayangan hukmdor
- Dunyodagi eng boy bek
- Jahonda bilag‘on, dono bek boshliq
- Jang maydonida mashhur lashkarboshi
To‘g‘ri javob: Jahonda bilag‘on, dono bek boshliq. Kuntug‘di elig jahonda bilag‘on, dono bek boshliq sifatida tasvirlanadi.
Kuntug‘di elig yomonlarga va yovga nisbatan qanday bo‘lgan?
- Yomonlarga mehribon, yovga do‘st
- Yomonlarga olov, yovga ofat
- Yomonlarga indamas, yovga befarq
- Yomonlarga suv, yovga najot
To‘g‘ri javob: Yomonlarga olov, yovga ofat. Kuntug‘di elig yomonlarga olov, yovga ofat bo‘lgan.
«Jahonda bilag‘on, dono bek boshliq bo‘lgan edi, / U(ning) beglig(i) davrida olam yasharib ketdi» misralarida kim tasvirlangan?
- Kuntug‘di elig
- O‘zg‘urmish
- Yusuf Xos Hojib
- Oyto‘ldi
To‘g‘ri javob: Kuntug‘di elig. Bu misralar Kuntug‘di elig tavsifiga tegishli.
Kuntug‘di elig davlat ishlarida kimlarni istar edi?
- Qo‘rqoq amaldorlarni
- Boy savdogarlarni
- Sara kishilarni
- Xushomadgo‘y beklarni
To‘g‘ri javob: Sara kishilarni. Kuntug‘di elig sara kishilarni istagan.
Quyidagi hukmlardan qaysilari to‘g‘ri? I. Kuntug‘di elig yomonlarga olov, yovga ofat bo‘lgan. II. Uning tili chin, ko‘zi va ko‘ngli boy bo‘lgan. III. Uning beglik davrida olam so‘nib, qorong‘ilashib ketgan.
- Faqat II
- I va III
- I va II
- II va III
To‘g‘ri javob: I va II. I va II to‘g‘ri; uning beglik davrida olam yasharib ketgan.
Oyto‘ldi eligning dargohiga kirganda qanday ko‘rinadi?
- Ko‘zlarini yumib
- Cho‘k tushib ta’zim bilan
- Otdan tushmay salom berib
- To‘p ustida o‘tirib
To‘g‘ri javob: Cho‘k tushib ta’zim bilan. Oyto‘ldi kirib, cho‘k tushib ta’zim bilan ko‘rinadi.
Elig Oyto‘ldiga o‘tirishni buyurganda, u o‘tirish uchun nima qilgan?
- Yonidan to‘p chiqarib, ostiga qo‘yib o‘tirgan
- Eligning yoniga kursi surib o‘tirgan
- Yerga cho‘kkalab, boshini egib o‘tirgan
- Tik turgan holda javob qaytargan
To‘g‘ri javob: Yonidan to‘p chiqarib, ostiga qo‘yib o‘tirgan. Oyto‘ldi yonidan to‘p chiqarib, ostiga qo‘ygan va ustiga o‘tirgan.
Voqealarni ketma-ketlikda joylashtiring: 1) Oyto‘ldi tezlikda yuzini o‘giradi; 2) Elig turli bilimlar sohasidan savol beradi, Oyto‘ldi javob qaytaradi; 3) Oyto‘ldi to‘p qo‘yib, ustiga o‘tiradi; 4) Elig quvonganda Oyto‘ldi ko‘zlarini yumib oladi
- 3-4-2-1
- 2-3-4-1
- 3-2-4-1
- 3-2-1-4
To‘g‘ri javob: 3-2-4-1. Avval to‘p ustiga o‘tiradi, so‘ng savol-javob, keyin ko‘zini yumadi, oxirida yuzini o‘giradi.
Faqat o‘qish yetarli emas
XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.
🚀 Yodlashni boshlash