Nosiruddin Rabg‘uziy va «Qisasi Rabg‘uziy» asari

Mavzular

Qisasi Rabg‘uziy haqida

Rabg‘uziyning asari turkiy xalqlar orasida keng tarqalgan. U payg‘ambarlar haqidagi qissalardan iborat. «Qisasi Rabg‘uziy» o‘zbek nasrining eng qadimiy namunalaridan biridir. Unda XIII asr oxiri XIV asr boshlarida o‘zbek adabiyotining bir qator o‘ziga xos xususiyatlari juda yorqin namoyon bo‘lgan.

Qissalar asosini tarixiy voqealar tashkil etadi. Ular o‘z ildizlari bilan «Qur’on» va «Hadis»larga, tarixiy manbalarga, xalq og‘zaki ijodiga borib taqaladi. Ammo ular birinchi navbatda Rabg‘uziy badiiy tafakkurining mevalaridir.

• Asar hammasi bo‘lib 72 qissadan iborat.
• Qissalar payg‘ambarlar (Nuh, Muso, Iso, Ya’qub, Sulaymon, Dovud, Muhammad va boshqalar) to‘g‘risidadir.

Qissa va hikoyat tuzilishi

Qissalarning ko‘pi qahramon haqidagi muayyan xabar va she’riy madh bilan boshlanadi, shundan so‘ng qissaning asosiy voqealariga o‘tiladi. Ba’zi qissalar ichida yana mustaqil hikoyat, rivoyat va naqllar ham keltirilgan.

Qissalar tarkibida hikoyatlar ham uchraydi. Hikoyatlar qissalardagi muayyan voqea-hodisalar yoki alohida qahramonlarning tegishli xususiyatlarini izohlash vazifasini bajaradi. Hikoyatlar ham nasrda, ham nazmda bitilgan. Ularning hajmi ancha ixcham. Hikoyat uchun faqat bir epizod tanlab olinadi, voqealarning bundan oldingi yoki keyingi rivojiga ahamiyat berilmaydi.

Dovud qissasi va hikoyati

Qissa Dovudning ta’rifi bilan boshlanadi. So‘ng she’riy tavsif beriladi. Undan keyin Dovud payg‘ambar haqidagi umumiy tasavvurlar bayon etiladi:

Dovud yalavoch (payg‘ambar) bani Isroildan erdi. O‘n qarindosh erdilar. Otalari Is’hoq otlig‘ Dovud qamug‘idin (barchasidan) kichik erdi.— Rabg‘uziy, Dovud haqidagi qissa

Dovud bilan bog‘liq hikoyatlarda adib adolat va zulm, hunar egalari, ota-ona va farzandlar munosabati singari mavzularga asosiy e’tiborni qaratgan.

Hikoyatda halollikka, o‘z mehnati bilan kun ko‘rishga, boshqalarga zulm qilmaslikka undash asosiy maqsaddir.

Luqmon va uning xojasi

Tilga e’tibor, aytiladigan so‘z mas’uliyati hikoyatdagi asosiy g‘oyaviy-badiiy niyatdir. Bu yerda donolik, hozirjavoblikning ulug‘lanishi ochiq ko‘rinib turibdi.

Bu hikoyatlarda xalq og‘zaki ijodining ta’siri ham yorqin seziladi. Xususan, og‘zaki ijodning latifa janriga xos bo‘lgan belgilar hikoyatga ko‘chib o‘tgan. O‘zbek prozasida ilk marotaba dialoglar Rabg‘uziy tomonidan keng qo‘llangan.

Uzum hikoyati

Masalan: insonlarning mast holda yurishi, umuman, spirtli ichimliklar ichishini qoralovchi aqida tasdig‘i uchun «Uzum hikoyati» keltirilgan. Bu yerdagi asosiy qahramon Shaytondir. Mal’un – haydalgan, la’natlangan demakdir.

Chog‘ir (ichkilik)ning paydo bo‘lishi shu tarzda shayton nomi bilan aloqalantiriladi. Buning uchun tulki, yo‘lbars, to‘ng‘iz obrazlari qo‘l kelgan. Xususan, shinni va sirkaning paydo bo‘lishi bevosita ushbu payg‘ambar bilan bog‘langan.

Yilon va qarlug‘och hikoyati

«Yilon va qarlug‘och» hikoyatidagi voqealar ham Nuh alayhissalomning kemasi ichida sodir bo‘ladi. Uning ishtirokchilari Nuh alayhissalom va hayvon hamda jonivorlardir. Sichqon, yo‘lbars, mushuk, ilon, ari, qarlug‘och (qaldirg‘och) hikoyatda turli fasllarda ishtirok etadi.

Ma’lumki, miflarda dunyo hodisalarining paydo bo‘lishi, mavjudligi o‘ziga xos tarzda izoh va «isbot» etiladi. Bu jihatdan «Yilon va qarlug‘och» hikoyati xarakterlidir.

Sulaymon va qarinchg‘a

• Qarinchg‘a – chumoli, mo‘rcha.

Sulaymon va Manzara tahlili

Hikoyatda Sulaymon katta mavqega ega bo‘lgan, manman, kibrli, manfaatdor hukmdor sifatida gavdalanadi. Aksincha, qarinchg‘a – chumolilar podshosi dono, tadbirkor, xalq g‘amini yeydigan hukmdor, ma’rifatparvar, olim, orif sifatida ko‘zga tashlanadi.

Rabg‘uziy shaxs kamoloti faqat jismoniy sifatlar bilan belgilanmasligini (qarinchg‘alarning ulug‘i oqsoq erdi), buning uchun undagi aqliy-ma’naviy fazilatlar ustun bo‘lishi lozimligini ta’kidlaydi.

Dialoglarning mavqeyi jihatidan «Sulaymonning qarinchg‘a bilan so‘zlashgani» hikoyati muhimdir, chunki bu hikoyat to‘lig‘icha ikki tomonning so‘zlashuvi – savol-javoblariga tayanadi.

Bahor g‘azali: «Kun hamalga kirdi...»

Nosiruddin Rabg‘uziy mahoratli nosirgina emas, noziktab shoir hamdir. «Qisasi Rabg‘uziy»dagi qissa va hikoyatlar orasida o‘nlab she’rlar ham mavjud. Bahor vasfiga bag‘ishlangan birinchi o‘zbek g‘azali ham Rabg‘uziy qalamiga mansub.

Kun hamalga kirdi ersa keldi olam navro‘zi, / Kechdi bahman zamharir qish, qolmadi qori, buzi.— Rabg‘uziy, bahor g‘azali

Kun kelu ming ko‘rki ortib tirilur o‘lmish jahon, / Tong badizlab naqshi birla bezanur bu yer yuzi.— Rabg‘uziy, bahor g‘azali

Yoz uza mundog‘ g‘azallar aymishda Nosir Rabg‘uziy.— Rabg‘uziy, bahor g‘azalining maqta’si

Tasvirda jonlantirish, sifatlash va o‘xshatishlar asosiy o‘rin tutadi. Haqiqatan ham, bu o‘zbek adabiyotdagi ilk g‘azaldir.

G‘azal vazni va tuzilishi

O‘zbek adabiyotida maqta’da taxallusni qo‘llash ilk bor Rabg‘uziy ijodida uchraydi. Vazn ham yengil. G‘azal uchun turkiy adabiyotda keyinchalik eng ko‘p qo‘llangan vazn – ramal tanlab olingan.

Bir baytda bu rukn sakkiz marta qo‘llangani uchun musamman nomini oladi. Oxirgi rukn avvalgilaridan qisqaroq, unda bir hijo kam. Uning ushbu shakli mahzuf deyiladi.

Matla’dan to maqta’gacha navro‘z mavzusi vasf etiladi. Qofiyalarda qo‘llanilgan so‘zlar esa turkiy til tarovatini ko‘rsatuvchi omillardan biri bo‘lgan: navro‘zi, buzi, yuzi, yozi, tuzi, qo‘y-qo‘zi, juzi, qo‘zi, qunduzi, kunduzi, yulduzi.

Bahorga nisbatan olam navro‘zi ifodasi qo‘llansa, qishga nisbatan bahman (ayoz, qahraton, izg‘irin) zamharir (qirovli, qahraton, qattiq sovuq) sifatlashlari tanlangan.

Qadimgi turkiy tilda yig‘och so‘zi yog‘och ma’nosidan tashqari, asosan, daraxt tushunchasini ifodalagan.

Bilimingizni sinang