Xondamir «Makorim ul-axloq»idan parchalar (Alisher Navoiy)

Mavzular

Xondamir va «Makorim ul-axloq»

Xondamir taxallusi bilan tanilgan G‘iyosiddin Muhammad ibn Xoja Humomiddin ibn Xoja Jaloliddin Muhammad ibn Burhoniddin Muhammad Sheroziy (1473/76–1534) – tarixchi va adib. U Alisher Navoiyning hayoti va ijodi haqida bir necha kitoblar yozgan. «Makorim ul-axloq» (1501) – ulardan biri.

Asar Alisher Navoiy hayoti, faoliyati va ijodi hamda uning go‘zal fazilatlariga bag‘ishlangan bo‘lib, debocha, muqaddima, o‘n maqsad (bob), xotima hamda Navoiyning qanday vafot etganligi to‘g‘risidagi bobdan iborat.

• Alisher Navoiy (1441–1501)
• Bu yerda Sohibqiron deganda Sulton Husayn Mirzo ko‘zda tutilmoqda.

Bolalik va ilm egallash

Bolalik chog‘laridayoq ul hazratning muborak tillaridan o‘ta ajoyib va kutilmagan so‘zlar chiqar va [bu so‘zlarni] eshitganlar hayrat dengiziga g‘arq bo‘lardilar.

Hidoyatga erishgan Amir bolalik chog‘laridan umrining oxirlarigacha o‘z barakali vaqtining ko‘p qismini ilm egallash va kamolotga erishish ishiga sarflab, bir lahza bo‘lsa-da turli bilimlarni o‘rganish va har xil ko‘nikmalarni egallashdan tinmadi.

Umrining eng yaxshi fasli bo‘lgan yoshlik yillari va yigitlik davrida mashhur olimlar yig‘ilgan va hurmatga sazovor fozillarning nufuzli markazi hisoblangan shavkatli Hirot shahrida katta sa’y-harakat va so‘z bilan ta’riflab bo‘lmaydigan g‘ayrat bilan [o‘sha zamondagi] mashhur kitoblarni mutolaa qilishga mashg‘ul bo‘ldi.

Madrasalar: Xusraviya va Ixlosiya

«Xusraviya» madrasasi Marv shahrida bino etilgan. Madrasaning bunday nomlanishining sababi shuki, Sohibqiron xusrav opasining o‘g‘li, Kichik Mirzo nomi bilan mashhur bo‘lgan marhum shahzoda Mirzo Muhammad Sulton uning ilk g‘ishtini qo‘yib bergan. Shuning bilan birgalikda, «xusraviya» so‘zining o‘zi abjad hisobida ushbu madrasaning qurilgan yilini bildiradi...

Ayniqsa, yigirma yil oldin bino etilgan «Ixlosiya» madrasasi va «Xalosiya» xonaqohi qurilganidan buyon to shu kunga qadar ushbu ikki tabarruk maskanga dunyoning turli mamlakatlari va burchaklaridan bir necha ming talaba kelib, qisqa vaqt ichida o‘z bilimlarini takomillashtirishga muvaffaq bo‘ldilar hamda [ushbu ilm maskanlari haqqiga] duolar qilib va olqishlar aytib, o‘z yurtlariga qaytib ketdilar.

She’r turlari va «Xamsa»

She’rning o‘zi qasida, g‘azal, qit’a, ruboiy va masnaviy singari bir necha turga bo‘linadi. Shoirlardan bir guruhi kuchli qobiliyatga ega bo‘lganliklari sababidan ushbu she’r turlarining barchasida she’r yozishgan, ulardan boshqa bir guruhi esa ta’blarining o‘tmasligi sababli bu turlarning ayrimlaridagina she’r aytishga harakat qilish bilan cheklanganlar.

Go‘zal xislatlarga ega bo‘lgan Amirning she’riy asarlaridan biri Shayx Nizomiyning «Panj ganj» («Besh xazina») dostoniga muqobil tarzda yozilish sharafiga muyassar bo‘lgan yigirma yetti ming baytdan tashkil topgan turkiy «Xamsa» bo‘lib, bu kitobda ko‘pgina nozik ma’nolar va go‘zal fikrlar bayon etilgan.

Lutfiy va Navoiy g‘azali

Orazin yopqoch ko‘zumdin sochilur har lahza yosh, / Bo‘ylakim, paydo bo‘lur yulduz nihon bo‘lg‘och quyosh.— Alisher Navoiy, Lutfiyga o‘qilgan g‘azal matla’si

• Mavlono Lutfiy (1366–1465) – hirotlik o‘zbek shoiri, orif va mutafakkir, o‘z zamonasining «malik ul-kalom»i.

Chumoli haqidagi hikoyat

Sabzavor g‘allasi hikoyati

Xudoga qasam ichib aytamanki, agar har bir bug‘doy doni o‘rniga bir donadan marvarid bo‘lganida edi, u kishidan ayamagan va ularning hammasini tortiq qilib, o‘z shahzodamning qalbiga mehr va muhabbat urug‘ini ekkan bo‘lardim— Navoiy, noibiga yozgan maktubidan (Xondamirga ko‘ra)

Bilimingizni sinang