XotirAI logotipiXotirAI
📖 11-sinf · Adabiyot · 107–117-b.

Muhammad Ali «Sohibqiron o‘ylari» (Ulug‘ saltanat)

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Vaqt arg‘umog‘i va Sohibqiron

Zamona arg‘umog‘i poygada yutib chiqishga otlangan uchqur samanday shiddat bilan olg‘a chopadi. Faqat uning samandan farqi bor: samanni chavandoz boshqaradi, bu arg‘umoqning esa chavandozi, egar-yugani yo‘q, yaydoq, bir o‘zi, boshi og‘gan tomonga chopadi.

Uni «Vaqt» deb atardilar.

Sohibqiron o‘zini ana shu purqudrat Vaqt bilan bahs boylashishga qodir deb hisoblar, uning bilan birga chopishga tirishar, ortda qoldirib ketishni o‘ylardi. Chindan ham, u Vaqtdan o‘zg‘irlik qilganday edi: keyingi to‘rt yil mobaynida baland Hindikush tog‘idan oshib o‘tib Hindistonni fath ayladi...

Egridir ko‘li sohilida

Qisqacha: Amir Temur qo‘shinlarni Oqshahar tomonga yuborgach, Egridir ko‘li sohilida istirohat qilmoqchi bo‘ladi. Ko‘l bo‘yiga shohchodir tikiladi, kichik malika To‘kal xonim va kanizaklarning saropardalari joylashadi. Yigirma ikki yoshli To‘kal xonim har kuni Sohibqiron qo‘llariga suv quyib beradi. Temur saharlarda so‘rida yonboshlab, tong otishini kuzatadi.

Dodxoh – arz va shikoyatlarni hukmdorga yetkazuvchi shaxs.

Dodxoh nazarida Temur

Qisqacha: Muhammad Churog‘a dodxoh Amir Temurning sohilda kezib yurganini ko‘radi. Dodxoh nazarida u endi bir paytlardagi baland bo‘yli pahlavonkelbat Temurbek emas, yillar zalvoridan yelkalari biroz chiqqan, lekin Vaqtni tiz cho‘ktirmoqchi bo‘lgan Amir Temur edi. Dodxoh Sohibqironning yigirma yilga yaqin umri shiddatli safarlarda o‘tganini o‘ylaydi va uning «Turon tursa, bo‘ron bo‘ladi!» maqolini taomilga kiritganini eslaydi.

Rum taqdiri va shahzodalar

Qisqacha: Amir Temur Rum qaysari betob ekanini aytadi va unga tabiblar yuborganini bildiradi. U Yildirim Boyazid Rum boyliklarini jamlagan, Qaramon shahzodasi amir Muhammad Bursada o‘n ikki yil zindon azobini tortganini eslaydi; uni ozod etib Qaramonni in’om qilgan, Sulaymon Chalabiyga Edirnani topshirgan. Dodxoh Rum yaxlit holda Xalil Sultonga topshirilishi kerak, degan fikrni ko‘nglida yuradi.

Turonda shahzoda Muhammad Sulton, Xurosonda Shohrux Mirzo, Rumda Xalil Sultonlar bu ulug‘ saltanatning uch purviqor ustunlariday Amir Sohibqiron qanotida tursalar, uzoq yillar mamlakat dorilomon-u el-ulus farog‘atda yashaydi.

Tarag‘ay bahodir nasihati

Mulk Ollohnikidur. Lekin uni boshqarish, obod etish biz bandalarga tobshurilg‘on...

Qisqacha: Amir Temur o‘n besh yoshida otasi Tarag‘ay bahodirdan eshitgan hikmatlarni eslaydi: ular Buyuk Turk xoqonligini boshqargan Bumin xoqon va Istami xoqon zamonlaridan nasldan naslga o‘tib kelgan. Tarag‘ay parokanda yurtdan, har shahar-qasabada bir hokim ekanidan o‘ksingan. Temur kichikligidan otasining so‘zlari ko‘ngliga o‘rnashgani uchun davlat barpo etishni niyat qilgan.
Davlatli xalq eding, davlating qani? Xoqonli xalq eding, xoqoning qani? Tepangda turk osmoni, pastda turk yeri bo‘lsa...— ajdodlarning fig‘oni, Tarag‘ay bahodir eslatgan («Sohibqiron o‘ylari»)

Davlat tuzgil, chunki davlat elni tutguvchi, qo‘riqchi, millatning soqchisi, tuproqning egasi ekanini unutmagil!

Faqat mol-mulkka bog‘lanib qolma!

Yuqoridagi ko‘z ochib ko‘rganing ko‘k osmonga, pastdagi ilk qadam qo‘yg‘oning qo‘ng‘ir yerga hamisha sadoqatli bo‘l!

Temur o‘z hayoti va adolat haqida

Payg‘ambarimiz sallallohu alayhi vassallam yoshidan ham o‘tib, oltmish sakkiz yoshga qadam qo‘yib turg‘on ekanmen.

O‘n ikki yoshimdan jahongashtalik qismatim bo‘ldi, ranj-u mehnatlar tortdim.

Parokanda mingquroq yurtni birlashtirib, unga «Vatan» deb ot qo‘ydim.— Amir Temur, «Sohibqiron o‘ylari»

Turon davlatini barpo ayladim!..

Qisqacha: Dodxoh Temur davlatida adolat hukmron ekanini o‘ylaydi: yosh bola boshida o‘n tilla bilan Sultoniyadan Samarqandgacha borsa ham bir tilla kamaymaydi. «Kuch – adolatda» so‘zlari uzugining ko‘zida porlab turadi, Temur o‘z farzandlarini ham ayamagan. Dunyo bir uzuk bo‘lsa, Samarqand uning yoqut ko‘ziga aylangan.

Ulamolar majlisi

Qisqacha: Temur Eron, Turon, Shom, Iroq ulamolarini bir majlisda yig‘ib, nega hukmdorga yo‘l-yo‘riq aytmayotganliklarini so‘raydi. Turonlik bir ulamo Sohibqiron o‘zlari to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatadilar deganda, Temur xushomadni yoqtirmasligini aytib, ko‘nglidagini ro‘y-rost aytishni so‘raydi. Keyin nomdor ulamolarni mamlakat turli puchmoqlariga yuborib, zulm yetgan mazlumlar ahvolini o‘rganishni buyuradi.

Parvardigori olam mundoq davlat ato etdikim, beadad shukr, Yer yuzi podshohlarini mute’ qildi, tizzasi borni cho‘kkalatdi.

Yurt taqsimoti va nabiralar

Qisqacha: Temur farzandlari va nabiralariga yurt ulashishni o‘ylaydi: Muhammad Sulton valiahd, Shohrux Mirzo Xurosonda, Pir Muhammad ibn Jahongir Balx va Qandahorda. Xalil Sultonga Barda’a, Ganja, Armanzamin, Gurjiston va Trabzonni bermoqchi. To‘qqiz yoshli Ulug‘bek Mirzoga Toshkand, Sayram, Ashpara va Jetani, Ibrohim Sultonga Andijon, Axsikat, Taroz, Koshg‘ar va Xo‘tanni mulk qilmoqchi. Samarqandga qaytgach, Konigilda beshta nabirasining to‘ylarini o‘tkazishni o‘ylaydi.
Qisqacha: Abu Bakr Mirzo ibn Mironshohni Bag‘dodga yuboradi: Bag‘dod islom shaharlarining onasi, ilm-u fan u yerdan jahonga yoyilgan. Temur Amir Qora Yusufni daf etgandan so‘ng Bag‘dodni obod qilishni buyurgan.

Taxt taqdiri va qurultoy

Xitoy safaridan qaytgach, taxtni valiahd shahzodaga tobshursam, o‘zim jinday oyoqni uzatib rohat-farog‘atda umr kechirsam deyman...

Qisqacha: Temur Xitoy safaridan qaytgach taxtni valiahdga topshirib, dam olishni orzu qiladi. Biroq saltanatlar parchalanishga moyil ekanini o‘ylab xavotirlanadi. O‘rusxon va To‘xtamishxon urushi Oltin O‘rdaga zavol keltirgani, Eronda Muzaffariylar ham shunday parokanda bo‘lgani misol qilinadi. Samarqandga qaytgach, qurultoy o‘tkazib, farzandlariga ittifoq va adolat haqida nasihat qilmoqchi.
Har biringiz ittifoq bila o‘z ishingizg‘a mashg‘ul bo‘lg‘aysiz. Raoyo va fuqaro-yu miskin holatidin g‘ofil qolmag‘aysiz. Va qilichning sopini mahkam tutg‘aysiz, ki olam buzulmag‘ay va musulmonlarg‘a zahmat yetmag‘ay.— Amir Temur qurultoyda farzandlariga aytmoqchi bo‘lgan so‘zlar

Bilimingizni sinang

Muhammad Ali qaysi yilda tug‘ilgan?
  1. 1952-yilda
  2. 1936-yilda
  3. 1948-yilda
  4. 1942-yilda

To‘g‘ri javob: 1942-yilda. Muhammad Ali 1942-yilda tug‘ilgan.

«Sohibqiron o‘ylari» Muhammad Alining qaysi epopeyasi to‘rtinchi kitobidan parcha hisoblanadi?
  1. «Qorako‘z majnun»
  2. «Sarob»
  3. «Bandi burgut»
  4. «Ulug‘ saltanat»

To‘g‘ri javob: «Ulug‘ saltanat». «Sohibqiron o‘ylari» — «Ulug‘ saltanat» epopeyasi to‘rtinchi kitobidan parcha.

Muhammad Alining «Sohibqiron o‘ylari» asarida chavandozi va egar-yugani yo‘q zamona arg‘umog‘i nima deb atalgan?
  1. Vaqt
  2. Umr
  3. Taqdir
  4. Zamon

To‘g‘ri javob: Vaqt. Zamona arg‘umog‘i «Vaqt» deb atalgan.

«Sohibqiron o‘ylari»da Sohibqiron keyingi to‘rt yil mobaynida Hindikush tog‘idan oshib o‘tib qaysi o‘lkani fath ayladi?
  1. Eronni
  2. Hindistonni
  3. Rumni
  4. Xitoyni

To‘g‘ri javob: Hindistonni. Sohibqiron Hindikushdan oshib Hindistonni fath ayladi.

«Sohibqiron o‘ylari»da Amir Temur qo‘shinlarni Oqshahar tomonga yuborgach, qayerda istirohat qilmoqchi bo‘ladi?
  1. Van ko‘li sohilida
  2. Bursa bog‘larida
  3. Egridir ko‘li sohilida
  4. Konigil yaylovida

To‘g‘ri javob: Egridir ko‘li sohilida. Amir Temur Egridir ko‘li sohilida istirohat etmoqchi bo‘ladi.

«Sohibqiron o‘ylari»da yigirma ikki yoshli kichik malika To‘kal xonim Sohibqironga qanday xizmat qiladi?
  1. har kuni Sohibqironning ot-u qilichini tayyorlaydi
  2. har kuni Sohibqironga qadimiy kitoblardan o‘qib beradi
  3. har kuni oltin obdastadan Sohibqiron qo‘llariga suv quyadi
  4. har kuni o‘z qo‘li bilan Sohibqironga taom tortadi

To‘g‘ri javob: har kuni oltin obdastadan Sohibqiron qo‘llariga suv quyadi. Kichik malika har kuni Sohibqiron qo‘llariga suv quyib beradi.

Muhammad Alining «Sohibqiron o‘ylari» asarida «dodxoh» kim?
  1. davlat xazinasini saqlovchi shaxs
  2. hukmdorning ovchi xizmatchisi
  3. arz va shikoyatlarni hukmdorga yetkazuvchi shaxs
  4. urush paytida qo‘shinni boshqaruvchi shaxs

To‘g‘ri javob: arz va shikoyatlarni hukmdorga yetkazuvchi shaxs. Dodxoh – arz va shikoyatlarni hukmdorga yetkazuvchi shaxs.

«Sohibqiron o‘ylari»da Amir Temur dodxoh Muhammad Churog‘ani qanday qisqartirilgan ism bilan chaqiradi?
  1. Muhi
  2. Maxmud
  3. Mamat
  4. Churoq

To‘g‘ri javob: Mamat. Temur dodxohni Mamat deb chaqiradi.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiIqbol Mirzo «O‘zbek» va mustaqillik davri nasriKeyingi →Xondamir «Makorim ul-axloq»idan parchalar (Alisher Navoiy)