XotirAI logotipiXotirAI
📖 11-sinf · Adabiyot · 156–170-b.

«Saddi Iskandariy» yakuni va Zahiriddin Muhammad Bobur

Mavzular

🧠 Bu mavzuni yodlash📝 Test yechish

Kashmir va Hindiston safari

Kashmir shohi Malluning sehr-jodularini olimlar sharofati bilan yo‘q qilib tashlashdi. U Iskandarning kuchli, o‘zining kuchsizligini angladi. Ilm-fan oldida sehr-joduning puchligini his etdi.

Kashmir zafaridan keyin Hindiston safari boshlanadi. Hind royi uzrxohliklar bilan xatosini bo‘yniga oladi.

Qisqacha: Hind royi Iskandar oldida uzr so‘raydi va xatosini tan oladi. U Iskandarga saroydan joy berib, askarlarni shaharga joylashtirish mumkinligini eslatadi. Iskandar qo‘shin shaharga sig‘masligini, xalqqa ziyon yetishi mumkinligini aytib rad etadi.

Chin safari va oyna

Oldinda Chin safari bor edi. Chin xoqoni elchi yuboradi. U ancha dono va tajribali edi. Xoqonning o‘zi elchi qiyofasida Iskandar huzuriga keladi. O‘rtada sulh va omonlik paydo bo‘ladi.

Ki Xoqon chu bo‘ldi Skandarparast, / Skandarga Chin ichra bo‘ldi nishast.— Navoiy, «Saddi Iskandariy»

Xoqon Iskandarga bir oyna tuhfa qiladi. Bu oyna chin va yolg‘onni ajrata oladigan xislatga ega edi. Iskandarda ham shunday kashfiyot qilish istagi paydo bo‘ladi. Uning topshirig‘iga ko‘ra olimlar ikkita tilsim: suturlob va ko‘zgu yasaydilar.

Iskandar obrazi, Xamsa yakuni

Adib dostonida ko‘plab olimlar, podsholar, rang-barang kasb, hunar va mavqedagi shaxslarning ajoyib obrazlarini yaratgan. Iskandarning o‘zi ham shu siraga kiradi. U asarda tadbirkor va adolatli podshoh, mohir sarkarda, yetuk olim va katta qalb egasi sifatida namoyon bo‘ladi.

Navoiydan keyin hech kim bunday yuksaklikka ko‘tarila olmadi. Ayni paytda, u juda qisqa muddatda – ikki yilda yaratilgani bilan ham tarixda qoldi. Husayn Boyqaro, agar faqat «Xamsa» yozishga ketgan vaqt hisoblanadigan bo‘lsa, u olti oydan oshmas edi, deb lutf qilgan.

Bobur: Hindistondagi faoliyat

Hindistonda Bobur Panipat maydonidagi jangdan so‘ng uch yil-u sakkiz oy umr ko‘rdi. Bu davr ichida u dastlab ichki muxolif kuchlar harakatini bostirishga kirishdi.

Qolaversa, Bobur bu yerda tom ma’nodagi ajnabiy bo‘lib, bunday holatda hukmdor uchun eng yaxshi chora hind qonun-qoidalarini bilish va ularga nisbatan tegishli munosabatda bo‘lish edi.

Bundan tashqari, saltanat Agra va Kobul o‘rtasidagi yo‘lda tinchlik hamda chegara mustahkamligini ta’minlab, ikki oradagi xat-xabar aloqasini yana qayta tikladi.

Bobur: din va chegaralar

Bobur o‘z diniy e’tiqodini e’zozlab, mashoyix va dindorlarni izzat-u ehtirom qilsa-da, ularni o‘z siyosiy muammolariga doxil bo‘lishlariga imkon bermas va firqaparastlik xususidagi maslahatlarni qabul etmasdi.

Garchi Bobur taqvoli musulmon bo‘lsa ham, mazhabiy «junun»ga moyil emas edi.

Bobur esa Afg‘oniston va Hindiston o‘rtasida o‘z saltanatini barpo qilib, so‘ng o‘rtadagi shimoliy va janubiy chegaralarini mustahkamladi. Qachonlardir jang-u jadal maydoni bu sarzamin savdo-tijorat hamda madaniy-ma’rifiy markazga aylandi

Denison Ross Bobur haqida

Bobur turkiy she’riyatda Alisher Navoiydangina keyingi o‘rinda edi. U sof va nafosatli turkiyda devon tartib etdi.

U nazm yo‘lida «Mubayyin» atalmish asarini yaratib, shu bilan ko‘pchilik tomonidan foydali deb topilgan islomiy huquqshunoslikka doir ta’limotning muallifi bo‘ldi, shuningdek, turkiydagi aruz vazni haqida benazir risola yozdi va «Risolayi volidiya»ni tarjima qildi.

Uning bequsurlikda yagona hamda jo‘n uslubda yozilgan «Vaqoye’» yoki «Tarixi turkiy» asari ham bor. U musiqa va o‘zga san’atlarni g‘oyatda nozik idrok etardi

«Xazon yaprog‘i yanglig‘» g‘azali

Qisqacha: Lirik qahramon yor hajrida xazon yaprog‘idek sarg‘ayganini aytib, yordan rahm so‘raydi. Yor gulga va sarvga, oshiq esa xazonga o‘xshatiladi. Oshiq baxt yulduzini topolmaydi, el nafratlanadi, lekin u ulusning ta’nini ham ta’rifini ham barobar deb biladi.
Xazon yaprog‘i yanglig‘ gul yuzung hajrida sarg‘ordim, / Ko‘rub rahm aylagil, ey lolarux, bu chehrayi zardim.— Bobur, «Xazon yaprog‘i yanglig‘...» g‘azali

Xazon yaprog‘i kuzning o‘ziga xos timsolidir. Mumtoz she’riyatimizda shodlik, visol ko‘pincha bahor bilan bog‘liq holda tasvirlanadi. Shunga ko‘ra, Boburning ayriliq onlarini kuzga bog‘lab berishi tasodifiy emas.

«Jonimdin o‘zga...» g‘azali

Qisqacha: Oshiq jonidan o‘zga vafodor yor va ko‘nglidan o‘zga sirdosh topolmaganini aytadi. Jon dilafgor, ko‘ngil giriftor, ko‘z esa mast. Oxirgi baytda Bobur butun jahonni izlab yor topolmaganini aytadi.
Jonimdin o‘zga yori vafodor topmadim, / Ko‘nglumdin o‘zga mahrami asror topmadim.— Bobur, «Jonimdin o‘zga yori vafodor topmadim...» g‘azali matla’si

Adabiyotshunoslikda bu hodisa ritmik-sintaktik parallelizm nomi bilan yuritiladi.

Ko‘zning sifati «usruk». Uning ma’nosi «mast»dir.

Oxirgi bayt – maqta butun g‘azal uchun yakun va xulosa vazifasini ado etmoqda.

«Xating aro uzoring...» g‘azali

Qisqacha: Yorning yuzi sabza ichidagi lolaga, ko‘zi loladagi g‘azolaga o‘xshatiladi. Barcha parilar yor atrofida oy tevaragidagi holaga o‘xshatiladi. Oshiq hajrda uyqusiz, tun bo‘yi oh-u nola qiladi va yor haqida yuz risola yozishga tayyor.
Xating aro uzoring – sabza ichinda lola, / Ul chashmi purxumoring loladagi g‘azola.— Bobur, «Xating aro uzoring...» g‘azali matla’si

Oy gardishi qadimda «hola» deb yuritilgan. Demak, yor va uning dugonalari oy va uning holasiga tashbih qilinmoqda.

Lolaning ichidan o‘sib chiqqan yashil o‘simta bor. Uning yuqori qismi kiyik – ohuning bosh qismini eslatadi.

Bilimingizni sinang

Hindistonda saltanat qurgan Zahiriddin Muhammad Bobur qaysi yillarda yashagan?
  1. 1465–1512
  2. 1483–1530
  3. 1501–1556
  4. 1441–1501

To‘g‘ri javob: 1483–1530. Zahiriddin Muhammad Bobur 1483–1530-yillarda yashagan.

«Saddi Iskandariy»da Kashmir shohi Malluning sehr-jodulari kimlarning sharofati bilan yo‘q qilib tashlangan?
  1. Hind royi sharofati bilan
  2. Iskandar qo‘shini sharofati bilan
  3. Olimlar sharofati bilan
  4. Chin xoqoni sharofati bilan

To‘g‘ri javob: Olimlar sharofati bilan. Mallu sehr-jodulari olimlar sharofati bilan yo‘q qilingan.

«Saddi Iskandariy»da Kashmir zafaridan keyingi Hindiston safarida Hind royi Iskandarga nisbatan qanday yo‘l tutadi?
  1. Uzr so‘rab, xatosini bo‘yniga oladi
  2. Kashmirga chekinib ketadi
  3. Unga qarshi yangi qo‘shin to‘playdi
  4. Chin xoqoniga elchi yuboradi

To‘g‘ri javob: Uzr so‘rab, xatosini bo‘yniga oladi. Hind royi uzrxohlik bilan xatosini tan oladi.

«Saddi Iskandariy» voqealarini ketma-ketlikda joylashtiring: 1) Chin xoqoni Iskandarga bir oyna tuhfa qiladi; 2) Kashmir zafari; 3) Hindiston safari boshlanadi; 4) Xoqonning o‘zi elchi qiyofasida Iskandar huzuriga keladi.
  1. 2-4-3-1
  2. 3-2-4-1
  3. 2-3-4-1
  4. 2-3-1-4

To‘g‘ri javob: 2-3-4-1. Avval Kashmir zafari, so‘ng Hindiston safari, keyin xoqon elchisi, so‘ng oyna tuhfasi.

Iskandar Hind royining qo‘shinni shaharga joylashtirish haqidagi taklifini qanday sababga ko‘ra rad etadi?
  1. Chin xoqoni bilan sulh tuzgani uchun
  2. Qo‘shin shahar ichiga sig‘masligi uchun
  3. Hind royining uzrini qabul qilmagani uchun
  4. Kashmir shohidan xavfsiragani uchun

To‘g‘ri javob: Qo‘shin shahar ichiga sig‘masligi uchun. Iskandar qo‘shin shaharga sig‘masligini va xalqqa ziyon yetishi mumkinligini aytadi.

«Saddi Iskandariy»da Chin xoqoni Iskandar huzuriga qanday qiyofada keladi?
  1. Sarkarda qiyofasida
  2. Savdogar qiyofasida
  3. Elchi qiyofasida
  4. Darvesh qiyofasida

To‘g‘ri javob: Elchi qiyofasida. Xoqonning o‘zi elchi qiyofasida keladi.

Chin xoqoni Iskandarga tuhfa qilgan oyna qanday xislatga ega edi?
  1. Chin va yolg‘onni ajrata olish
  2. Uzoq masofani yaqin ko‘rsatish
  3. Kelajakni oldindan ko‘rsatish
  4. Yolg‘onchini jazolash

To‘g‘ri javob: Chin va yolg‘onni ajrata olish. Oyna chin va yolg‘onni ajrata oladigan xislatga ega bo‘lgan.

Iskandarning topshirig‘iga ko‘ra olimlar qaysi ikkita tilsimni yasaydilar?
  1. Suturlob va ko‘zgu
  2. Oyna va asrlob
  3. Suturlob va oyna
  4. Oyna va ko‘zgu

To‘g‘ri javob: Suturlob va ko‘zgu. Olimlar suturlob va ko‘zgu tilsimlarini yasaydilar.

Faqat o‘qish yetarli emas

XotirAI mavzuni savollar bilan so‘raydi va keyingi takrorlash vaqtini o‘zi belgilaydi.

🚀 Yodlashni boshlash
← OldingiA. P. Chexov hayoti va «Garov» hikoyasiKeyingi →Rashod Nuri Guntekin va «Choliqushi» romani